Loạn thị

Tổng quan

Giác mạc của mắt bình thường cong đều theo mọi hướng, giống mặt của một quả bóng. Trong loạn thị, giác mạc cong không đều — cong nhiều hơn theo một hướng và ít hơn theo hướng vuông góc, giống mặt của một quả bóng bầu dục. Ánh sáng đi qua bề mặt đó không hội tụ vào một điểm duy nhất mà thành nhiều điểm ở các độ sâu khác nhau.

Hậu quả là ảnh vừa nhoè vừa méo ở mọi khoảng cách — khác với cận thị chỉ mờ khi nhìn xa và lão thị chỉ mờ khi nhìn gần. Người loạn thị hay mô tả nhìn chữ bị chồng bóng, đường thẳng như bị kéo dãn theo một hướng, và đèn ban đêm toả tia hoặc có quầng.

Phần lớn loạn thị là bẩm sinh, do hình dạng giác mạc từ khi sinh ra, và thường đi kèm cận thị hoặc viễn thị. Một số ít xuất hiện hoặc nặng lên về sau do sẹo giác mạc, sau chấn thương, sau phẫu thuật mắt, hoặc do bệnh làm giác mạc mỏng và biến dạng dần.

Cần nói rõ một hiểu lầm phổ biến: loạn thị không phải do thói quen nhìn nghiêng, nằm đọc sách hay xem tivi lệch. Đó là đặc điểm hình dạng của giác mạc, không phải hậu quả của tư thế.

Ở trẻ nhỏ, loạn thị chưa được chỉnh kính có thể dẫn tới nhược thị — não quen với ảnh mờ và không phát triển đủ khả năng nhìn ở mắt đó. Nhược thị chỉ điều trị hiệu quả trong những năm đầu đời, nên khám mắt sớm cho trẻ có ý nghĩa thực sự.

Các biểu hiện thường gặp

• Nhìn nhoè và méo ở cả khoảng cách xa lẫn gần
• Chữ và hình có bóng mờ chồng lên, nhìn không sắc nét
• Đèn ban đêm toả tia hoặc có quầng sáng quanh
• Khó lái xe ban đêm vì đèn xe ngược chiều loá
• Nheo mắt hoặc nghiêng đầu để nhìn rõ hơn
• Mỏi mắt và nhức đầu sau khi đọc hoặc dùng màn hình
• Nhầm lẫn giữa các chữ có hình dạng gần giống nhau
• Ở trẻ: hay dụi mắt, kêu mỏi, đọc bị nhảy dòng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Độ loạn tăng nhanh trong thời gian ngắn
• Nhìn mờ méo tăng nhanh kèm chói sáng dữ dội
• Đau mắt nhiều kèm chảy nước mắt và sợ ánh sáng
• Giảm thị lực đột ngột ở một bên
• Nhìn đôi mới xuất hiện
• Thay đổi thị lực sau chấn thương mắt
• Lòng đen có vùng đục hoặc lồi ra bất thường

Lời khuyên

• Đeo kính đúng độ và đeo đều đặn, vì loạn thị không tự hết và mắt không tự bù được như một số tật khác
• Đưa trẻ đi khám mắt sớm và định kỳ, bởi loạn thị không chỉnh kính ở tuổi nhỏ có thể dẫn tới nhược thị khó hồi phục về sau
• Nói rõ với bác sĩ nếu thấy kính mới gây chóng mặt hoặc cảm giác nghiêng sàn nhà, đây là phản ứng thích nghi thường gặp khi mới đeo và bác sĩ sẽ hướng dẫn cách làm quen
• Bỏ hẳn thói quen dụi mắt mạnh, vì dụi lặp lại nhiều năm liên quan tới tình trạng giác mạc mỏng và biến dạng dần
• Điều trị dứt điểm các bệnh gây ngứa mắt như viêm kết mạc dị ứng, vì ngứa là lý do khiến người ta dụi mắt
• Tăng độ sáng khi đọc và tránh nhìn màn hình trong phòng tối
• Nghỉ mắt theo quy tắc hai mươi khi làm việc gần kéo dài
• Đeo kính râm và kính bảo hộ khi ra nắng hoặc làm việc có nguy cơ va đập, để tránh chấn thương gây loạn thị mắc phải
• Đi khám lại nếu độ loạn thay đổi nhanh giữa hai lần đo, bởi đó là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân ở giác mạc
• Chọn tròng kính có lớp chống loá nếu hay lái xe ban đêm
• Đừng tin các bài tập mắt hay thực phẩm chức năng quảng cáo chữa được loạn thị, vì hình dạng giác mạc không thay đổi bằng cách đó

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Mắt khi nhìn nhoè méo ở mọi khoảng cách, khi thấy quầng sáng quanh đèn ban đêm, khi mỏi mắt nhức đầu sau khi đọc, và khi trẻ hay nghiêng đầu hoặc nheo mắt. Cần đi khám ngay khi độ loạn tăng nhanh hoặc thị lực thay đổi đột ngột.

Bác sĩ đo khúc xạ để xác định độ loạn và trục loạn — trục là thông số quan trọng không kém độ, vì kính lắp sai trục vẫn gây nhoè. Đo bản đồ giác mạc được chỉ định khi độ loạn cao, khi tăng nhanh, hoặc khi cân nhắc phẫu thuật khúc xạ; xét nghiệm này vẽ ra hình dạng bề mặt giác mạc và phát hiện được các bất thường mà đo khúc xạ thông thường không thấy.

Với trẻ em, bác sĩ đo sau khi nhỏ thuốc liệt điều tiết và đánh giá thêm nguy cơ nhược thị. Nếu độ loạn tăng nhanh ở người trẻ, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân làm giác mạc mỏng dần — phát hiện sớm tình trạng này rất quan trọng vì có biện pháp làm chậm tiến triển.