Loét dạ dày tá tràng

Tổng quan

Niêm mạc dạ dày thường xuyên tiếp xúc với acid dịch vị đủ mạnh để tiêu hóa thức ăn. Nó không bị tổn thương nhờ một lớp bảo vệ gồm chất nhầy và bicarbonat, cùng khả năng tái tạo tế bào rất nhanh. Loét xảy ra khi cán cân giữa yếu tố tấn công và yếu tố bảo vệ này bị phá vỡ, khiến acid ăn sâu qua lớp niêm mạc tạo thành vết loét.

Hai nguyên nhân chiếm phần lớn các trường hợp là nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori và việc dùng dài ngày nhóm thuốc kháng viêm không steroid. Vi khuẩn H. pylori sống được trong môi trường acid và gây viêm mạn tính làm suy yếu lớp bảo vệ; nhóm thuốc kia làm giảm chất bảo vệ niêm mạc. Điều đáng nói là căng thẳng và đồ ăn cay — hai thứ hay bị đổ lỗi nhất — không phải nguyên nhân trực tiếp, dù chúng làm triệu chứng nặng thêm.

Vị trí loét ảnh hưởng tới kiểu đau. Loét ở dạ dày thường đau tăng lên sau khi ăn; loét ở tá tràng lại hay đau khi đói và dịu đi sau khi ăn hoặc về đêm làm thức giấc. Đây là chi tiết nên ghi nhớ để mô tả khi đi khám, vì nó định hướng ngay từ đầu.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau âm ỉ hoặc nóng rát vùng trên rốn, giữa xương ức và rốn
• Đau liên quan rõ tới bữa ăn: tăng sau ăn hoặc ngược lại dịu đi sau ăn tùy vị trí loét
• Đau về đêm làm thức giấc, thường vào khoảng nửa đêm tới gần sáng
• Đầy bụng, khó tiêu, nhanh no khi mới ăn được ít
• Ợ hơi, ợ chua, buồn nôn
• Chán ăn và sụt cân nhẹ
• Triệu chứng diễn biến thành đợt, xen kẽ giai đoạn dễ chịu
• Một số trường hợp, nhất là ở người cao tuổi, hầu như không đau cho tới khi có biến chứng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nôn ra máu đỏ tươi, hoặc chất nôn màu nâu sẫm như bã cà phê
• Đi ngoài phân đen như hắc ín, mùi rất khó chịu
• Đau bụng dữ dội đột ngột như dao đâm, bụng cứng như gỗ
• Đau kèm chóng mặt, da tái, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh
• Nôn liên tục không giữ được thức ăn, kèm bụng chướng
• Sụt cân nhanh kèm nuốt nghẹn
• Đau lan ra sau lưng dữ dội không giảm

Lời khuyên

• Đi khám để xác định nguyên nhân thay vì chỉ giảm đau: nếu do vi khuẩn H. pylori thì cần điều trị diệt khuẩn đúng phác đồ, và vết loét sẽ tái đi tái lại nếu không xử lý gốc
• Uống đủ và đúng thời gian phác đồ điều trị, không tự ngưng khi hết đau — bỏ dở là nguyên nhân chính khiến vi khuẩn kháng thuốc và bệnh tái phát
• Rà lại cùng bác sĩ mọi loại thuốc đang dùng dài ngày, đặc biệt nhóm giảm đau kháng viêm dùng cho xương khớp, vì đây là nguyên nhân rất thường gặp và có thể thay bằng lựa chọn khác
• Ăn đúng giờ, không bỏ bữa và không để bụng đói quá lâu
• Chia nhỏ bữa ăn, ăn chậm nhai kỹ, không ăn quá no trong một lần
• Không nằm ngay sau khi ăn; chờ ít nhất hai tới ba giờ trước khi đi ngủ
• Hạn chế đồ chua, cay, cà phê và nước có ga trong giai đoạn đang đau — chúng không gây loét nhưng làm đau tăng rõ
• Bỏ rượu bia và thuốc lá: rượu làm tổn thương trực tiếp niêm mạc, còn thuốc lá làm vết loét chậm lành và dễ tái phát
• Ăn chín uống sôi, dùng đũa chung khi ăn cùng mâm, vì H. pylori lây qua đường ăn uống trong gia đình
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng; căng thẳng không gây loét nhưng làm triệu chứng nặng thêm đáng kể
• Điều trị cho cả người thân trong nhà nếu bác sĩ có chỉ định, để tránh lây nhiễm qua lại

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi đau vùng trên rốn kéo dài quá hai tuần, khi đau tái đi tái lại thành đợt, khi đau làm thức giấc ban đêm, hoặc khi kèm đầy bụng khó tiêu dai dẳng. Cần đi khám sớm hơn nếu có sụt cân, nuốt nghẹn, thiếu máu, nôn nhiều, hoặc nếu trong gia đình có người mắc ung thư dạ dày. Người trên năm mươi tuổi mới xuất hiện triệu chứng lần đầu và người đang dùng thuốc kháng viêm dài ngày cần được đánh giá sớm.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa. Bác sĩ thường hỏi kỹ về kiểu đau và mối liên hệ với bữa ăn, các thuốc đang dùng, khám bụng, rồi làm xét nghiệm tìm H. pylori và cân nhắc nội soi dạ dày — nội soi vừa xác định vị trí cùng mức độ loét vừa lấy mẫu khi cần. Chỉ định nội soi phụ thuộc vào tuổi và sự có mặt của các dấu hiệu cảnh báo, không phải trường hợp nào cũng cần ngay từ đầu.