Mề đay

Tổng quan

Mề đay là phản ứng xảy ra khi các tế bào mast trong da giải phóng histamin và một số chất trung gian khác. Những chất này làm mao mạch giãn ra và tăng tính thấm, khiến dịch thoát vào lớp bì tạo thành sẩn phù nổi gồ trên mặt da, đồng thời kích thích đầu tận thần kinh gây ngứa.

Đặc điểm nhận biết đặc trưng nhất là tính di chuyển: mỗi sẩn phù thường tồn tại dưới hai mươi bốn giờ rồi lặn hết mà không để lại vết, nhưng cùng lúc đó sẩn mới lại nổi ở vị trí khác. Đây là điểm phân biệt mề đay với phần lớn các bệnh da khác, vốn giữ tổn thương cố định ở một chỗ nhiều ngày.

Bệnh được chia theo thời gian kéo dài. Mề đay cấp dưới sáu tuần, thường tìm được yếu tố khởi phát như thức ăn, thuốc, nhiễm trùng hoặc côn trùng đốt. Mề đay mạn trên sáu tuần thì phần lớn không tìm ra nguyên nhân cụ thể dù làm nhiều xét nghiệm — đây là điều cần biết trước để tránh kỳ vọng sai và tránh làm xét nghiệm tràn lan. Một biến thể cần chú ý riêng là phù mạch, khi phản ứng xảy ra ở lớp sâu hơn gây sưng môi, mí mắt, hoặc nguy hiểm hơn là sưng vùng họng.

Các biểu hiện thường gặp

• Sẩn phù nổi gồ trên mặt da, màu hồng hoặc trắng nhạt, viền đỏ xung quanh
• Kích thước và hình dạng thay đổi, các sẩn có thể liên kết thành mảng lớn
• Ngứa nhiều, thường ngứa hơn về đêm
• Mỗi sẩn lặn trong vòng một ngày rồi nổi ở vị trí khác
• Lặn hết không để lại vết thâm hay sẹo
• Có thể nổi ở bất cứ vùng nào trên cơ thể
• Nặng lên khi gãi, khi nóng, khi tắm nước nóng hoặc sau vận động
• Đôi khi kèm sưng môi hoặc mí mắt, sưng kéo dài lâu hơn sẩn phù thường

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sưng môi, sưng lưỡi, sưng vùng cổ họng, hoặc cảm giác nghẹn khi nuốt
• Khó thở, thở rít, khàn tiếng đột ngột
• Nổi ban lan nhanh ngay sau khi ăn, sau khi dùng thuốc hoặc sau khi bị côn trùng đốt
• Chóng mặt, choáng váng, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh
• Đau bụng quặn dữ dội kèm nôn đi cùng đợt nổi ban
• Nổi ban kèm sốt cao và đau khớp
• Sẩn tồn tại quá một ngày ở cùng một chỗ, đau rát thay vì ngứa, hoặc để lại vết thâm khi lặn

Dấu hiệu cuối cần lưu ý riêng: đó không phải diễn biến của mề đay thông thường và gợi ý một tình trạng khác cần được khám.

Lời khuyên

• Chườm mát lên vùng đang nổi khoảng mười tới mười lăm phút; lạnh làm dịu ngứa khá nhanh và an toàn
• Không gãi — gãi làm giải phóng thêm chất trung gian và khiến ban lan rộng; cắt móng tay ngắn và day nhẹ thay vì cào
• Tắm nước mát hoặc ấm vừa phải, không tắm nước nóng và không ngâm lâu vì nóng làm ban bùng lên
• Mặc quần áo cotton rộng rãi, tránh đồ bó sát và vải len cọ trực tiếp vào da
• Ghi lại thời điểm nổi ban cùng mọi thứ đã ăn, uống, dùng trong sáu giờ trước đó; chụp ảnh vùng ban vì nó thường đã lặn khi tới lượt khám
• Tránh xa tác nhân đã xác định được và ghi lại để không lặp lại
• Hạn chế rượu bia, đồ cay và tắm nước nóng trong đợt đang nổi, vì đây là các yếu tố làm nặng thêm phổ biến
• Giữ phòng mát, tránh để đổ mồ hôi nhiều rồi để khô trên da
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng, vì căng thẳng làm nặng thêm rõ rệt ở nhóm mề đay mạn
• Nếu từng có phù mạch hoặc phản ứng nặng, luôn mang theo thông tin về tác nhân đã biết và cho người thân, đồng nghiệp biết cách xử trí

Với mề đay mạn, phần lớn trường hợp không tìm ra nguyên nhân cụ thể nên không phòng tránh triệt để được; những điều trên nhằm giảm tần suất và mức độ các đợt. Chúng không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi ban tái đi tái lại trên sáu tuần, khi ngứa làm mất ngủ nhiều đêm liền, khi đã từng có sưng môi hoặc sưng mí mắt đi kèm, hoặc khi nghi ngờ ban liên quan tới một loại thuốc đang dùng. Cần đi khám ngay thay vì theo dõi nếu đang mang thai, nếu là trẻ nhỏ, hoặc nếu đợt này nặng hơn rõ so với các đợt trước.

Chuyên khoa phù hợp là Da liễu hoặc Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ về thời gian tồn tại của từng sẩn, hoàn cảnh khởi phát và các thuốc đang dùng, quan sát tổn thương, rồi quyết định có cần xét nghiệm hay không. Với mề đay mạn, xét nghiệm thường được chỉ định có chọn lọc dựa trên gợi ý từ hỏi bệnh chứ không làm tràn lan, vì làm nhiều xét nghiệm không tăng khả năng tìm ra nguyên nhân.