Mỏi mắt và khô mắt

Triệu chứng này là gì

Bề mặt nhãn cầu luôn được phủ một lớp nước mắt mỏng. Lớp này không chỉ giữ ẩm mà còn tạo nên một bề mặt quang học nhẵn để hình ảnh hội tụ rõ nét. Mỗi lần chớp mắt, lớp nước mắt được trải lại đều khắp bề mặt. Khô mắt xảy ra khi lớp phim này không đủ về lượng, hoặc bốc hơi quá nhanh vì thành phần dầu trong nước mắt bị thiếu.

Mỏi mắt là một cơ chế khác nhưng thường đi cùng. Khi nhìn gần liên tục, cơ điều tiết bên trong mắt phải co giữ trong thời gian dài, giống như giữ một tư thế gồng suốt nhiều giờ. Cảm giác nặng mi, căng tức quanh hốc mắt và nhìn mờ thoáng qua khi ngước lên xa chính là hệ quả của việc đó.

Hai cơ chế này gặp nhau ở màn hình. Khi tập trung nhìn màn hình, số lần chớp mắt giảm đi đáng kể mà bản thân người dùng không nhận ra, khiến lớp nước mắt bốc hơi nhiều hơn; đồng thời cơ điều tiết phải làm việc liên tục. Đó là lý do nhóm biểu hiện này thường nặng dần về cuối ngày làm việc và đỡ hơn vào cuối tuần.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Giảm hoặc mất thị lực đột ngột ở một hoặc hai mắt
• Đau nhức sâu trong hốc mắt kèm buồn nôn và nhìn thấy quầng sáng quanh nguồn đèn
• Đỏ mắt dữ dội một bên kèm đau nhiều và sợ ánh sáng
• Nhìn đôi mới xuất hiện
• Thấy chớp sáng, hoặc thấy nhiều đốm đen bay trước mắt tăng lên đột ngột
• Mất một phần tầm nhìn, giống như bị màn che một góc
• Chấn thương mắt, hoặc hóa chất bắn vào mắt

Những nguyên nhân có thể gặp

• Làm việc với màn hình trong thời gian dài, kèm giảm tần suất chớp mắt
• Môi trường khô: điều hòa, quạt thổi thẳng vào mặt, phòng kín thiếu độ ẩm
• Tật khúc xạ chưa được chỉnh đúng, hoặc kính đang dùng không còn phù hợp
• Lão thị ở người từ khoảng bốn mươi tuổi trở lên, khiến nhìn gần phải gắng sức hơn
• Rối loạn chức năng tuyến bờ mi, làm thiếu lớp dầu giữ nước mắt khỏi bốc hơi
• Đeo kính áp tròng nhiều giờ liên tục
• Thay đổi nội tiết, thường gặp ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh
• Một số bệnh toàn thân ảnh hưởng tuyến tiết, cùng tác dụng phụ của một số điều trị dài ngày
• Dị ứng theo mùa hoặc dị ứng với bụi nhà, gây ngứa và chảy nước mắt

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không theo thứ tự phổ biến. Nhiều trường hợp có nhiều yếu tố cùng góp phần, nên cần khám để xác định.

Lời khuyên

• Áp dụng nhịp nghỉ mắt đều đặn thay vì chỉ nghỉ khi đã thấy mỏi: cứ khoảng hai mươi phút nhìn màn hình thì nhìn ra xa chừng sáu mét trong hai mươi giây
• Chớp mắt có ý thức khi làm việc, đặc biệt lúc đang tập trung cao
• Đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút để mi mắt che bớt bề mặt nhãn cầu
• Đắp khăn ấm lên mi mắt nhắm khoảng năm tới mười phút mỗi tối rồi massage nhẹ dọc bờ mi, và giữ thói quen này vài lần mỗi tuần nếu hay khô mắt tái đi tái lại
• Vệ sinh bờ mi hằng ngày bằng nước ấm sạch
• Không để quạt hoặc điều hòa thổi thẳng vào mặt; đặt thêm chậu nước trong phòng kín để tăng độ ẩm
• Bố trí góc làm việc đủ sáng, tránh ánh sáng chói hắt thẳng vào màn hình, và tăng độ tương phản cùng cỡ chữ thay vì nheo mắt để đọc
• Uống đủ nước, ngủ đủ giấc và hạn chế dùng điện thoại trong phòng tối trước khi ngủ
• Giảm thời gian đeo kính áp tròng trong những ngày mắt đang khó chịu
• Đeo kính chắn gió và bụi khi đi đường
• Khám mắt định kỳ và kiểm tra lại độ kính mỗi năm, kể cả khi thấy vẫn nhìn rõ

Khô mắt liên quan tới thay đổi nội tiết hoặc bệnh toàn thân thường kéo dài và tái đi tái lại dù đã điều chỉnh môi trường làm việc; với nhóm này, theo dõi cùng chuyên khoa Mắt lâu dài mới giữ được bề mặt nhãn cầu ổn định. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi cảm giác cộm rát kéo dài trên vài tuần dù đã điều chỉnh thói quen dùng màn hình, khi nhìn mờ không hết sau khi nghỉ mắt, khi phải nheo mắt mới đọc được, hoặc khi mắt đỏ và chảy nước mắt kéo dài. Người đeo kính áp tròng thấy khó chịu tăng dần, và người trên bốn mươi tuổi thấy đọc gần ngày càng khó, cũng nên đi kiểm tra.

Chuyên khoa phù hợp là Mắt. Bác sĩ thường đo thị lực, kiểm tra độ khúc xạ, quan sát bề mặt nhãn cầu và bờ mi dưới kính hiển vi chuyên dụng, và có thể đánh giá chất lượng cùng số lượng nước mắt để phân biệt khô mắt do thiếu tiết với khô mắt do bốc hơi nhanh. Hai nhóm này được xử trí theo hướng khác nhau.