Nám da mặt

Tổng quan

Nám da là tình trạng các tế bào sắc tố ở da tăng hoạt động và sản xuất nhiều melanin hơn bình thường tại một số vùng, tạo thành các mảng sẫm màu. Vị trí điển hình là hai gò má, trán, sống mũi, vùng trên môi và cằm, thường đối xứng hai bên.

Ba yếu tố chính thúc đẩy bệnh. Ánh nắng là yếu tố quan trọng nhất, đặc biệt là tia cực tím và cả ánh sáng nhìn thấy có bước sóng ngắn. Nội tiết giải thích vì sao bệnh gặp chủ yếu ở phụ nữ, hay xuất hiện trong thai kỳ và ở người dùng thuốc tránh thai nội tiết. Cơ địa và di truyền quyết định ai dễ bị hơn, và người da ngăm màu thường bị nhiều hơn.

Đây là bệnh lành tính và không ảnh hưởng tới sức khỏe, nhưng tác động tới tâm lý và sự tự tin thì rất thật. Cũng chính vì vậy mà thị trường có vô số sản phẩm hứa hẹn làm hết nám nhanh, trong đó nhiều loại chứa corticoid hoặc thuỷ ngân không ghi nhãn — dùng vào thì trắng nhanh trong vài tuần rồi sau đó da mỏng, giãn mạch, đỏ dai dẳng và nám quay lại nặng hơn hẳn.

Kỳ vọng thực tế cần đặt ngay từ đầu: nám cải thiện chậm, tính bằng nhiều tháng, và rất dễ tái phát nếu ngừng chống nắng. Chống nắng không phải là bước hỗ trợ mà là nền tảng của toàn bộ quá trình.

Các biểu hiện thường gặp

• Mảng sẫm màu nâu nhạt tới nâu xám ở hai gò má, trán, sống mũi và trên môi
• Tổn thương đối xứng hai bên mặt
• Ranh giới không đều nhưng khá rõ so với da xung quanh
• Không ngứa, không đau, không bong vảy
• Màu sẫm hơn rõ rệt sau khi ra nắng hoặc vào mùa hè
• Xuất hiện hoặc nặng lên trong thai kỳ và khi dùng thuốc tránh thai nội tiết
• Nhạt bớt vào mùa đông nhưng ít khi biến mất hoàn toàn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Một mảng sẫm màu phát triển nhanh, không đối xứng, có bờ nham nhở
• Tổn thương sắc tố loét, chảy máu hoặc không lành
• Nốt ruồi thay đổi kích thước, màu sắc hoặc hình dạng
• Vùng da đang dùng mỹ phẩm trở nên đỏ rát, mỏng và giãn mạch
• Xuất hiện thêm sẫm màu ở nếp gấp, niêm mạc miệng kèm mệt mỏi và sụt cân

Lời khuyên

• Chống nắng mỗi ngày kể cả ngày râm và khi ở trong nhà gần cửa sổ, đây là việc quyết định kết quả nhiều hơn mọi sản phẩm khác
• Bôi lại kem chống nắng sau mỗi hai tới ba giờ khi ở ngoài trời, và bôi đủ lượng chứ không chỉ một lớp mỏng
• Đội mũ rộng vành, đeo kính râm và dùng khẩu trang che kín khi ra đường
• Tránh ra nắng trong khoảng giữa trưa, và tìm bóng râm khi phải ở ngoài lâu
• Chọn kem chống nắng phổ rộng có thêm màu, vì lớp màu chắn được cả ánh sáng nhìn thấy vốn cũng làm nám sẫm thêm
• Không tự mua kem trộn, kem trắng da cấp tốc hay sản phẩm không nhãn mác, vì nhóm này thường chứa corticoid gây hỏng da lâu dài
• Tránh các thủ thuật lột tẩy mạnh và laser không đúng chỉ định, bởi kích thích quá mức làm nám bùng lên nặng hơn
• Chăm sóc da dịu nhẹ, không chà xát mạnh và không dùng đồng thời nhiều hoạt chất tẩy da chết
• Nói với bác sĩ nếu đang dùng thuốc tránh thai nội tiết, vì đây có thể là yếu tố duy trì cần cân nhắc thay đổi
• Kiên trì và đặt kỳ vọng theo đơn vị tháng, đồng thời chụp ảnh cùng điều kiện ánh sáng mỗi tháng để so sánh khách quan
• Đây là bệnh rất dễ tái phát, nên duy trì chống nắng suốt đời quan trọng hơn bất kỳ đợt điều trị nào

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Da liễu khi nám lan rộng hoặc sẫm dần, khi ảnh hưởng tới tâm lý và sự tự tin, khi đã tự dùng nhiều sản phẩm mà không cải thiện, và ngay lập tức khi da trở nên đỏ rát mỏng sau khi dùng mỹ phẩm không rõ nguồn gốc.

Bác sĩ khám bằng mắt thường kết hợp đèn soi chuyên dụng để xác định sắc tố nằm ở lớp nông hay lớp sâu — điều này quyết định lựa chọn điều trị và tiên lượng. Bác sĩ cũng phân biệt với các rối loạn sắc tố khác như tàn nhang, đồi mồi và sạm da sau viêm, vì hướng xử trí khác nhau. Kế hoạch điều trị thường kết hợp nhiều biện pháp theo giai đoạn và luôn đi kèm chống nắng nghiêm ngặt; bỏ chống nắng đồng nghĩa với việc mọi bước còn lại mất tác dụng.