Nấm miệng

Tổng quan

Nấm Candida có mặt bình thường trong khoang miệng của nhiều người với số lượng nhỏ, được giữ ở mức vô hại bởi hệ vi sinh vật cân bằng, dòng nước bọt và miễn dịch tại chỗ. Nấm miệng xảy ra khi thế cân bằng này bị phá vỡ và nấm phát triển quá mức.

Dấu hiệu đặc trưng là mảng trắng như váng sữa trên lưỡi, mặt trong má, vòm miệng. Điểm phân biệt quan trọng: mảng này cạo ra được, để lại nền đỏ rớm máu bên dưới. Đây là chi tiết giúp phân biệt với bạch sản — mảng trắng không cạo được và là tổn thương cần theo dõi kỹ hơn.

Các yếu tố thúc đẩy đều là những thứ rất thường gặp: vừa dùng một đợt kháng sinh dài; dùng bình xịt corticoid điều trị hen mà không súc miệng sau mỗi lần hít; đeo hàm giả không tháo ra ban đêm hoặc vệ sinh không kỹ; khô miệng do thuốc hoặc do tuổi; đường huyết cao ở người đái tháo đường; và suy giảm miễn dịch.

Ở trẻ sơ sinh, nấm miệng khá phổ biến và thường lành tính. Ở người lớn khoẻ mạnh thì khác: nấm miệng xuất hiện đột ngột mà không có yếu tố thúc đẩy rõ ràng là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân nền — đái tháo đường chưa được chẩn đoán hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch. Đây là lý do bệnh này đáng đi khám chứ không nên tự xử lý.

Các biểu hiện thường gặp

• Mảng trắng như váng sữa trên lưỡi, mặt trong má, vòm miệng
• Mảng cạo ra được, để lại nền đỏ rớm máu
• Cảm giác rát bỏng trong miệng và trên lưỡi
• Mất vị giác hoặc thấy có vị lạ trong miệng
• Đau khi ăn, đặc biệt với đồ mặn và chua
• Nứt đỏ đau ở hai khoé miệng
• Niêm mạc đỏ và bóng dưới nền hàm giả
• Ở trẻ bú mẹ: bỏ bú, quấy khóc, mẹ đau rát đầu vú khi cho bú

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau khi nuốt hoặc cảm giác vướng nghẹn ở ngực khi nuốt
• Sốt cao kèm tổn thương lan rộng trong miệng
• Nấm miệng ở người lớn khoẻ mạnh không có yếu tố thúc đẩy rõ ràng
• Kèm sụt cân nhanh, ra mồ hôi đêm và mệt lả
• Tổn thương lan xuống họng, khàn tiếng
• Trẻ bỏ bú hoàn toàn, mất nước, tiểu ít
• Mảng trắng không cạo được, cứng hoặc sần sùi

Lời khuyên

• Súc miệng kỹ bằng nước sạch ngay sau mỗi lần dùng bình xịt corticoid — đây là biện pháp phòng đơn giản nhất và bị bỏ qua nhiều nhất
• Dùng buồng đệm gắn vào bình xịt nếu bác sĩ chỉ định, cách này giảm lượng thuốc đọng lại trong miệng
• Tháo hàm giả ra mỗi đêm, chải sạch và ngâm theo hướng dẫn, để hàm khô trước khi đeo lại
• Đi chỉnh lại hàm giả nếu lỏng hoặc cọ xát, vì khe hở dưới nền hàm là nơi nấm phát triển
• Chải răng và chải cả mặt lưỡi hai lần mỗi ngày bằng bàn chải mềm
• Uống đủ nước và xử lý khô miệng, bởi nước bọt là hàng rào bảo vệ tự nhiên chống nấm
• Giảm đồ ngọt và hạn chế ăn vặt nhiều lần trong ngày
• Kiểm soát tốt đường huyết nếu mắc đái tháo đường, vì nấm miệng tái phát thường là dấu hiệu đường huyết chưa được kiểm soát
• Với trẻ bú mẹ: tiệt trùng núm vú giả và bình bú, đồng thời mẹ cũng cần được khám và xử lý cùng lúc để tránh lây qua lại
• Không tự dùng các bài thuốc dân gian rơ miệng bằng mật ong hay nước lá cho trẻ nhỏ
• Đi khám thay vì tự xử lý nếu là người lớn khoẻ mạnh, vì đây có thể là dấu hiệu đầu tiên của một bệnh nền chưa được phát hiện

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi có mảng trắng trong miệng, khi rát bỏng lưỡi kéo dài, khi nứt đau hai khoé miệng, và khi tái phát nhiều lần. Cần đi khám sớm nếu là người lớn khoẻ mạnh mà không có yếu tố thúc đẩy rõ ràng. Đi khám ngay khi đau khi nuốt hoặc thấy vướng nghẹn ở ngực.

Bác sĩ khám khoang miệng và thử cạo mảng trắng — mảng cạo được để lại nền đỏ thì hướng tới nấm, mảng không cạo được thì cần được đánh giá khác. Soi tươi hoặc nuôi cấy được làm khi cần xác định.

Bước quan trọng không kém là tìm yếu tố nền: bác sĩ hỏi về kháng sinh gần đây, thuốc xịt hen, hàm giả, và thường chỉ định xét nghiệm đường huyết. Với người tái phát nhiều lần hoặc tổn thương lan xuống thực quản, bác sĩ sẽ cân nhắc tầm soát các nguyên nhân gây suy giảm miễn dịch. Xử lý được yếu tố nền thì bệnh mới không quay lại.