Ngộ độc thực phẩm

Tổng quan

Ngộ độc thực phẩm là tình trạng xuất hiện sau khi ăn phải thức ăn hoặc nước uống có chứa vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, hoặc độc tố do vi khuẩn sinh ra. Đường tiêu hóa phản ứng bằng cách tống nhanh phần chứa trong lòng ruột ra ngoài, và đó là lý do nôn cùng tiêu chảy là hai biểu hiện nổi bật nhất.

Thời gian từ lúc ăn tới lúc phát bệnh thay đổi tùy tác nhân. Có nhóm gây triệu chứng chỉ sau vài giờ, thường là do độc tố có sẵn trong thức ăn; có nhóm cần một tới hai ngày vì vi khuẩn phải nhân lên trong ruột trước. Vì vậy bữa ăn gây bệnh không nhất thiết là bữa gần nhất, và việc nhớ lại các bữa trong hai ngày trước đó có ích khi đi khám.

Phần lớn trường hợp tự giới hạn và khỏi trong một tới ba ngày mà không cần can thiệp đặc biệt. Mối lo thật sự không nằm ở bản thân cơn nôn hay tiêu chảy mà ở mất nước và mất muối khoáng — tình trạng này diễn tiến âm thầm, đặc biệt nhanh ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, và là lý do chính khiến người bệnh phải nhập viện.

Các biểu hiện thường gặp

• Buồn nôn và nôn, thường xuất hiện sớm nhất
• Tiêu chảy phân lỏng nhiều lần trong ngày
• Đau quặn bụng thành cơn, đỡ hơn sau khi đi ngoài
• Sốt nhẹ hoặc ớn lạnh
• Đau đầu, mệt mỏi, đau nhức người
• Chán ăn, cảm giác cồn cào khó chịu ở vùng thượng vị
• Nhiều người cùng ăn một bữa cùng có biểu hiện tương tự trong khoảng thời gian gần nhau

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê
• Nôn ra máu, hoặc nôn liên tục không giữ được chút nước nào trong nhiều giờ
• Dấu hiệu mất nước rõ: môi khô, mắt trũng, tiểu rất ít hoặc không tiểu, lơ mơ
• Sốt cao kèm rét run
• Đau bụng dữ dội liên tục, bụng cứng, hoặc đau khu trú một chỗ tăng dần
• Nhìn đôi, nói khó, yếu cơ hoặc sụp mí sau khi ăn đồ đóng hộp hay đồ lên men
• Tiêu chảy kéo dài quá ba ngày không có dấu hiệu giảm
• Ngộ độc ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền

Lời khuyên

• Bù nước là việc quan trọng nhất: uống dung dịch bù nước và điện giải pha đúng hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ cách vài phút thay vì uống dồn
• Theo dõi lượng nước tiểu trong ngày, vì đây là dấu hiệu mất nước dễ nhận biết nhất tại nhà
• Không tự nhịn ăn hoàn toàn; ăn lại sớm bằng thức ăn nhạt, dễ tiêu như cháo loãng, cơm nát, chuối, bánh mì
• Chia nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ba bữa lớn
• Tạm ngừng sữa, đồ dầu mỡ, đồ cay, cà phê và rượu bia cho tới khi hết hẳn
• Nghỉ ngơi và ở gần nhà vệ sinh trong ngày đầu, không cố đi làm
• Giữ lại phần thức ăn nghi ngờ nếu còn, vì nó có ích khi cần xác định nguyên nhân
• Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh và trước khi chuẩn bị thức ăn — vừa tránh lây cho người nhà lúc này, vừa là biện pháp phòng hiệu quả nhất về sau
• Ăn chín uống sôi, không để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá hai giờ, và hâm kỹ đồ ăn thừa trước khi dùng lại
• Để riêng thực phẩm sống và thực phẩm chín trong tủ lạnh, dùng thớt riêng cho đồ sống

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi triệu chứng không giảm sau hai tới ba ngày, khi không giữ được nước uống vào, khi tiêu chảy trên sáu lần một ngày, hoặc khi có sốt cao kèm đau bụng nhiều. Trẻ nhỏ, người trên sáu mươi tuổi, phụ nữ mang thai và người đang có bệnh thận, bệnh tim hoặc bệnh làm suy giảm miễn dịch cần đi khám sớm hơn nhiều so với các mốc trên, vì nhóm này mất nước nhanh và diễn tiến nặng khó nhận biết từ bên ngoài.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa hoặc Nội tổng quát, và Nhi khoa với trẻ em. Bác sĩ thường hỏi về bữa ăn nghi ngờ cùng thời gian khởi phát, đánh giá mức độ mất nước qua khám lâm sàng, khám bụng, và tùy trường hợp có thể cần xét nghiệm phân hoặc xét nghiệm máu để xác định tác nhân và mức độ rối loạn điện giải.