Ngứa da và nổi mẩn

Triệu chứng này là gì

Ngứa là cảm giác khiến người ta muốn gãi, sinh ra khi các đầu tận thần kinh ở da bị kích thích. Kích thích đó có thể đến từ chính da, chẳng hạn khi da khô hay đang viêm, nhưng cũng có thể đến từ những chất lưu hành trong máu khi một cơ quan khác trong cơ thể có vấn đề. Vì vậy ngứa không phải lúc nào cũng là chuyện của riêng làn da.

Nổi mẩn là những thay đổi nhìn thấy được trên bề mặt da. Hình dạng của chúng có ý nghĩa: các nốt sẩn phù nổi gồ, ngứa nhiều và biến mất trong vòng một ngày rồi lại nổi chỗ khác là kiểu khác hẳn với các mảng đỏ khô, bong vảy, dai dẳng ở cùng một vị trí. Mụn nước nhỏ thành chùm lại là kiểu thứ ba.

Một điểm cần biết là gãi tạo thành vòng lặp: gãi làm da tổn thương thêm, da tổn thương lại tiết ra chất gây ngứa mạnh hơn, nên càng gãi càng ngứa và tổn thương lan rộng. Đây là lý do phần lớn lời khuyên xoay quanh việc làm dịu da và cắt vòng lặp đó, chứ không chỉ nhắm vào bản thân cảm giác ngứa.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nổi ban kèm sưng môi, sưng lưỡi, sưng quanh mắt, hoặc khó thở
• Ban xuất hiện nhanh ngay sau khi ăn hoặc sau khi dùng thuốc, kèm chóng mặt
• Các chấm hoặc mảng đỏ dưới da không mất đi khi ấn căng, kèm sốt
• Da đỏ rực lan rộng toàn thân kèm sốt cao và mệt lả
• Nổi bọng nước lớn, da bong tróc thành mảng, hoặc tổn thương ở niêm mạc miệng và mắt
• Một vùng da sưng nóng đỏ đau lan nhanh trong vài giờ, kèm sốt
• Ngứa dữ dội toàn thân kèm vàng da, vàng mắt, hoặc nước tiểu sẫm màu

Những nguyên nhân có thể gặp

• Da khô, rất hay gặp ở người cao tuổi, vào mùa lạnh, hoặc khi tắm nước quá nóng
• Viêm da cơ địa, thường tái đi tái lại ở các nếp gấp và có tiền sử dị ứng trong gia đình
• Mề đay do thức ăn, thuốc, nhiễm trùng hoặc thay đổi nhiệt độ
• Viêm da tiếp xúc với xà phòng, chất tẩy rửa, kim loại, mỹ phẩm
• Nhiễm nấm da, thường tổn thương hình vòng có bờ rõ, ngứa nhiều ở vùng ẩm
• Ghẻ, đặc trưng bởi ngứa dữ dội về đêm và nhiều người trong nhà cùng bị
• Côn trùng đốt
• Phản ứng với một số điều trị đang dùng
• Bệnh gan hoặc bệnh thận, có thể gây ngứa toàn thân mà không có tổn thương da rõ
• Rối loạn tuyến giáp
• Căng thẳng kéo dài, làm nặng thêm hầu hết các tình trạng da sẵn có

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không theo mức phổ biến. Nhiều tình trạng da nhìn rất giống nhau ở giai đoạn đầu, nên chỉ khám trực tiếp mới phân biệt được.

Lời khuyên

• Chụp ảnh vùng tổn thương ngay khi mới xuất hiện và chụp lại mỗi vài ngày; ban có thể đã lặn khi tới lượt khám, và ảnh là bằng chứng khách quan nhất
• Ghi lại thời điểm bắt đầu, món ăn mới, thuốc mới, mỹ phẩm hay chất tẩy rửa mới dùng trong vài ngày trước đó
• Cắt móng tay ngắn và day nhẹ thay vì gãi, để cắt vòng lặp gãi làm ngứa thêm
• Chườm mát lên vùng ngứa khoảng mười tới mười lăm phút, vì lạnh làm dịu cảm giác ngứa khá nhanh
• Tắm nước ấm vừa phải trong thời gian ngắn, không tắm nước nóng và không kỳ cọ mạnh
• Dùng sữa tắm dịu nhẹ không mùi thay cho xà phòng có tính tẩy cao
• Thoa kem dưỡng ẩm ngay trong vài phút sau khi tắm khi da còn hơi ẩm, và duy trì hằng ngày — đây là việc vừa giảm ngứa lúc này vừa giảm rõ số đợt tái phát
• Mặc quần áo cotton rộng rãi, tránh len và vải bí trực tiếp trên da
• Giữ phòng đủ ẩm, không để điều hòa thổi thẳng vào người suốt đêm
• Giặt quần áo và chăn ga bằng nước nóng nếu nghi ngờ ghẻ hoặc côn trùng, và xử lý cho cả người sống cùng nhà
• Tránh xa tác nhân đã xác định được, và ghi lại để không lặp lại lần sau

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi ngứa kéo dài quá hai tuần dù đã dưỡng ẩm đều, khi tổn thương lan rộng hoặc chảy dịch, khi ngứa làm mất ngủ nhiều đêm, khi tái đi tái lại nhiều đợt, hoặc khi ngứa toàn thân mà da nhìn gần như bình thường — nhóm cuối này cần được kiểm tra các nguyên nhân bên trong cơ thể. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người đang có bệnh gan, thận, tuyến giáp nên đi khám sớm hơn mốc đó.

Chuyên khoa phù hợp là Da liễu. Bác sĩ thường hỏi về thời điểm khởi phát, các yếu tố tiếp xúc và tiền sử dị ứng, quan sát trực tiếp hình dạng và phân bố tổn thương — vốn là căn cứ chẩn đoán quan trọng nhất trong da liễu — rồi tùy trường hợp có thể soi tươi tìm nấm, làm test dị ứng, hoặc xét nghiệm máu khi nghi ngờ nguyên nhân toàn thân.