Nhiệt miệng

Tổng quan

Nhiệt miệng — tên y khoa là loét áp-tơ — là những vết loét tròn hoặc bầu dục, nông, có đáy màu trắng ngà hoặc vàng nhạt và viền đỏ rõ. Chúng xuất hiện ở niêm mạc di động: mặt trong má, mặt trong môi, mặt dưới lưỡi, sàn miệng. Vết loét nhỏ nhưng đau nhiều vì niêm mạc miệng giàu thần kinh cảm giác và luôn bị cọ xát khi ăn nói.

Cần nói rõ hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất, bệnh không lây — khác hẳn với mụn rộp do virus herpes vốn mọc thành chùm mụn nước ở môi và trên lợi dính, và có lây. Thứ hai, nó không phải do "nóng trong người"; cơ chế thực sự liên quan tới phản ứng miễn dịch tại chỗ trên nền cơ địa, và việc uống nước mát hay thuốc thanh nhiệt không rút ngắn được thời gian lành.

Các yếu tố khởi phát thường gặp và có thật: chấn thương niêm mạc do cắn phải má, do bàn chải chọc vào, do răng sắc hoặc khí cụ chỉnh nha cọ xát; căng thẳng và thiếu ngủ; thay đổi nội tiết theo chu kỳ ở nữ; thiếu sắt, vitamin B12, folate; và một số loại kem đánh răng có chất tạo bọt mạnh.

Điểm an toàn quan trọng nhất: loét áp-tơ thông thường tự lành trong bảy tới mười bốn ngày. Một vết loét ở miệng không lành sau ba tuần là lý do đi khám, không có ngoại lệ — vì loét kéo dài có thể là biểu hiện của tổn thương cần phát hiện sớm.

Các biểu hiện thường gặp

• Cảm giác châm chích hoặc rát ở một điểm trước khi loét xuất hiện một tới hai ngày
• Vết loét tròn hoặc bầu dục, đáy trắng ngà, viền đỏ rõ
• Đau rát nhiều khi ăn, nói và khi chạm vào
• Đau tăng rõ với đồ mặn, chua, cay và nóng
• Vị trí ở mặt trong má, mặt trong môi, mặt dưới lưỡi
• Thường một tới vài vết cùng lúc, kích thước dưới một xăng-ti-mét
• Ăn uống kém đi trong vài ngày
• Tự lành sau bảy tới mười bốn ngày, không để lại sẹo

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Vết loét không lành sau ba tuần
• Vết loét cứng, bờ gồ, đáy sần sùi hoặc chảy máu
• Vết loét lớn trên một xăng-ti-mét hoặc ăn sâu
• Loét miệng tái phát rất thường xuyên kèm sụt cân, sốt kéo dài
• Loét miệng kèm loét ở bộ phận sinh dục hoặc kèm đau mắt đỏ
• Sờ thấy hạch cổ cứng, không di động
• Khó nuốt, khó nói hoặc chảy dãi liên tục kèm sốt cao
• Loét lan rộng nhanh kèm mụn nước quanh môi và sốt

Lời khuyên

• Tránh đồ mặn, chua, cay và quá nóng trong những ngày đang loét, vì chúng làm đau tăng vọt mà không ảnh hưởng tới tốc độ lành
• Ăn đồ mềm, nguội và chia nhiều bữa nhỏ, dùng ống hút nếu loét ở môi
• Súc miệng bằng nước muối ấm loãng vài lần mỗi ngày để giữ vùng loét sạch
• Chải răng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm, tránh chọc vào vết loét nhưng không bỏ chải răng
• Thử đổi sang kem đánh răng không chứa chất tạo bọt mạnh nếu hay tái phát, vì đây là yếu tố khởi phát có thật ở một số người
• Đi nha sĩ mài nhẵn răng sắc, chỉnh khí cụ chỉnh nha hoặc hàm giả cọ xát, bởi chấn thương lặp lại là nguyên nhân dễ sửa nhất
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng, vì đây là yếu tố khởi phát được ghi nhận nhiều nhất
• Ăn đủ thực phẩm giàu sắt, vitamin nhóm B và folate như thịt đỏ, gan, rau lá xanh đậm, đậu
• Ghi lại thời điểm và hoàn cảnh mỗi đợt loét, giúp nhận ra quy luật riêng của mình
• Không chấm chanh, không rắc muối hạt và không bôi mật ong đặc trực tiếp lên vết loét, những cách này chỉ làm tổn thương thêm
• Đi khám nếu loét tái phát trên sáu đợt mỗi năm hoặc kèm mệt mỏi, sụt cân, vì cần tìm nguyên nhân toàn thân

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Răng Hàm Mặt khi loét tái phát nhiều đợt trong năm, khi loét gây đau tới mức ăn uống kém, và khi có yếu tố cọ xát cần chỉnh sửa. Cần đi khám ngay khi vết loét không lành sau ba tuần, khi loét cứng bờ gồ, khi kèm sụt cân hoặc hạch cổ cứng.

Bác sĩ khám kỹ toàn bộ niêm mạc miệng và lưỡi, kể cả các vùng khuất như mặt dưới lưỡi và sàn miệng, đồng thời sờ hạch vùng cổ. Với loét kéo dài hoặc hình thái không điển hình, sinh thiết được chỉ định — đây là bước cần thiết chứ không phải thận trọng quá mức, vì hình ảnh bên ngoài không đủ để kết luận.

Với người tái phát thường xuyên, bác sĩ thường làm xét nghiệm máu tìm thiếu sắt, vitamin B12 và folate, và cân nhắc các bệnh toàn thân có biểu hiện ở miệng khi loét miệng đi kèm loét ở nơi khác hoặc triệu chứng tiêu hoá. Xử lý được nguyên nhân nền thì số đợt loét giảm rõ.