Nuốt vướng và nuốt nghẹn

Triệu chứng này là gì

Nuốt là một chuỗi động tác phối hợp rất chính xác. Lưỡi đẩy thức ăn về phía sau, nắp thanh quản đóng lại che đường thở, cơ thắt phía trên thực quản mở ra, rồi thực quản co bóp theo làn sóng đẩy thức ăn xuống dạ dày. Chỉ cần một khâu trục trặc là cảm giác nuốt thay đổi.

Cần phân biệt hai tình huống khác nhau. Thứ nhất là cảm giác vướng ở họng khi không ăn uống, như có cục gì đó chặn ngang, nhưng khi nuốt thức ăn lại xuống bình thường — nhóm này thường liên quan tới căng cơ vùng họng, trào ngược hoặc lo âu. Thứ hai là nuốt nghẹn thật sự, khi thức ăn mắc lại và phải uống nước để trôi xuống, hoặc phải nôn ra.

Nhóm thứ hai cần chú ý hơn hẳn, và diễn tiến theo thời gian là chi tiết quan trọng nhất. Nếu nghẹn ban đầu chỉ với thức ăn đặc rồi dần dần nghẹn cả với đồ mềm và cuối cùng cả nước, đó là kiểu tiến triển cần được nội soi sớm. Ngược lại, nghẹn thất thường lúc có lúc không, với cả đồ đặc lẫn đồ lỏng ngay từ đầu, thường liên quan tới rối loạn vận động thực quản. Vì vậy nên ghi lại mình nghẹn với loại thức ăn nào và điều đó thay đổi ra sao qua các tuần.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nghẹn tăng dần từ thức ăn đặc sang đồ mềm rồi tới nước
• Thức ăn mắc lại không xuống được, không nuốt nổi cả nước bọt
• Sụt cân không chủ ý đi kèm nuốt nghẹn
• Nôn ra máu, hoặc đi ngoài phân đen
• Đau ngực dữ dội khi nuốt
• Nuốt nghẹn kèm khàn tiếng kéo dài
• Sặc thức ăn hoặc nước vào đường thở nhiều lần, ho ngay khi nuốt
• Sờ thấy khối ở vùng cổ
• Nuốt nghẹn xuất hiện đột ngột kèm yếu nửa người hoặc nói khó

Những nguyên nhân có thể gặp

• Viêm họng, viêm amidan cấp gây đau khi nuốt
• Trào ngược dạ dày thực quản, có thể gây cả cảm giác vướng lẫn hẹp thực quản về sau
• Viêm thực quản
• Rối loạn vận động thực quản, khi các cơ co bóp không đúng nhịp
• Hẹp thực quản do sẹo sau viêm kéo dài
• Cảm giác vướng họng do căng cơ và lo âu, thường rõ hơn khi không ăn
• Tuyến giáp to chèn ép
• Túi thừa vùng hầu họng, có thể kèm hơi thở hôi và ọc thức ăn cũ
• Bệnh lý thần kinh ảnh hưởng tới động tác nuốt, thường kèm sặc
• Dị vật hoặc tổn thương do nuốt phải vật sắc
• Khối u thực quản hoặc vùng hầu họng

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Việc phân biệt dựa vào kiểu nghẹn, diễn tiến theo thời gian và các biểu hiện đi kèm, nên cần thăm khám trực tiếp.

Lời khuyên

• Ghi lại nghẹn với loại thức ăn nào và tình trạng đó thay đổi ra sao theo tuần — đây là thông tin định hướng quan trọng nhất và rất khó nhớ chính xác về sau
• Ăn chậm, cắt nhỏ thức ăn và nhai thật kỹ trước khi nuốt
• Ngồi thẳng khi ăn và giữ tư thế thẳng ít nhất ba mươi phút sau bữa ăn
• Uống ngụm nước xen kẽ giữa các miếng ăn để thức ăn trôi dễ hơn
• Chia nhiều bữa nhỏ thay vì ba bữa lớn
• Tránh thức ăn khô, cứng, dai và các miếng to trong giai đoạn đang nghẹn
• Không ăn no và không nằm trong vòng hai tới ba giờ trước khi ngủ; kê cao đầu giường
• Hạn chế rượu bia, cà phê, đồ cay và đồ chua nếu có kèm ợ nóng
• Bỏ thuốc lá — thuốc lá và rượu là hai yếu tố nguy cơ chính của tổn thương thực quản
• Không cố nuốt tiếp khi thức ăn đang mắc; ngừng ăn, đứng dậy và uống từng ngụm nước nhỏ
• Không tự dùng biện pháp làm mềm hay đẩy thức ăn xuống bằng cách ăn thêm cơm nắm

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám với mọi trường hợp nuốt nghẹn thật sự, tức thức ăn mắc lại chứ không chỉ cảm giác vướng — và đi sớm thay vì theo dõi, vì kiểu nghẹn tiến triển cần được nội soi để xác định nguyên nhân. Cảm giác vướng họng đơn thuần kéo dài trên vài tuần cũng nên được kiểm tra một lần cho yên tâm.

Cần đi khám gấp hơn nếu bạn trên năm mươi tuổi, hút thuốc, uống rượu thường xuyên, hoặc có kèm sụt cân, khàn tiếng, thiếu máu.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa; nếu triệu chứng khu trú ở vùng họng thì có thể bắt đầu ở Tai Mũi Họng. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ về kiểu nghẹn và diễn tiến, khám vùng cổ, rồi cân nhắc nội soi thực quản dạ dày — thăm dò này vừa quan sát trực tiếp vừa lấy được mẫu mô khi cần. Một số trường hợp cần thêm đánh giá chức năng co bóp của thực quản.