Quai bị

Tổng quan

Quai bị do virus lây qua giọt bắn và nước bọt, tấn công chủ yếu vào tuyến nước bọt mang tai — tuyến nằm ngay phía trước và dưới dái tai. Tuyến sưng lên làm góc hàm đầy ra, dái tai bị đẩy chếch lên trên và ra ngoài, tạo hình mặt tròn phình đặc trưng ở một hoặc cả hai bên.

Người bệnh lây từ khoảng hai ngày trước khi tuyến sưng tới khoảng năm ngày sau đó. Vì giai đoạn ủ bệnh dài, người bệnh thường đã lây cho người khác trước khi biết mình mắc.

Biểu hiện gồm sưng đau vùng mang tai, đau tăng rõ khi nhai, khi nuốt và đặc biệt khi ăn đồ chua vì tuyến bị kích thích tiết nước bọt. Kèm theo là sốt, đau đầu và mệt mỏi. Bệnh thường tự khỏi sau khoảng bảy tới mười ngày.

Điều cần theo dõi là các biến chứng khi virus tấn công cơ quan khác. Viêm tinh hoàn ở nam giới sau tuổi dậy thì là biến chứng được biết đến nhiều nhất, biểu hiện bằng sưng đau tinh hoàn một hoặc hai bên, thường xuất hiện khoảng một tuần sau khi tuyến mang tai sưng. Ở nữ có thể viêm buồng trứng. Các biến chứng khác gồm viêm màng não, viêm tuỵ và giảm thính lực. Đây là lý do bệnh cần được theo dõi tiếp cả sau khi tuyến mang tai đã bớt sưng.

Các biểu hiện thường gặp

• Sưng đau vùng trước và dưới dái tai, một hoặc hai bên
• Dái tai bị đẩy chếch lên trên và ra ngoài, góc hàm đầy ra
• Đau tăng khi nhai, khi nuốt và khi ăn đồ chua
• Sốt, thường ở mức vừa
• Đau đầu, mỏi người, chán ăn
• Khô miệng do tuyến nước bọt bị viêm
• Đau lan lên tai cùng bên
• Sưng đạt đỉnh sau hai tới ba ngày rồi giảm dần

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sưng đau tinh hoàn một hoặc hai bên
• Đau bụng dữ dội vùng trên rốn kèm nôn nhiều
• Đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn vọt, sợ ánh sáng
• Li bì, lú lẫn hoặc co giật
• Nghe kém hoặc ù tai xuất hiện đột ngột
• Sốt cao trở lại sau khi tuyến mang tai đã bớt sưng
• Đau bụng dưới dữ dội ở nữ giới

Lời khuyên

• Nghỉ ngơi tại nhà và hạn chế vận động mạnh trong suốt thời gian bệnh, kể cả khi thấy chỉ hơi khó chịu
• Ăn đồ mềm, lỏng và dễ nuốt như cháo, súp, sữa để giảm phải nhai
• Tránh hoàn toàn đồ chua như chanh, cam, dưa muối, vì chúng kích thích tuyến tiết nước bọt và làm đau tăng vọt
• Uống đủ nước và vệ sinh răng miệng bằng nước muối sinh lý nhiều lần trong ngày
• Chườm mát vùng tuyến sưng khoảng mười lăm phút mỗi lần để giảm đau
• Không đắp lá, không bôi vôi, không dán cao hay đắp thuốc dân gian lên vùng sưng — đây là nguyên nhân thường gặp gây bỏng da và nhiễm khuẩn thêm
• Nam giới sau tuổi dậy thì cần nằm nghỉ nhiều và mặc quần lót nâng đỡ, đồng thời tự kiểm tra tinh hoàn mỗi ngày trong hai tuần
• Đi khám ngay khi thấy đau hoặc sưng tinh hoàn, không chờ tới hôm sau
• Cách ly tại nhà ít nhất năm ngày kể từ khi tuyến bắt đầu sưng, dùng riêng bát đũa và khăn mặt
• Đeo khẩu trang khi tiếp xúc với người trong nhà, đặc biệt với người chưa có miễn dịch
• Tiêm phòng theo lịch khuyến cáo là cách phòng bệnh hiệu quả, và người lớn chưa từng mắc cũng nên hỏi bác sĩ về việc này

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi có sưng đau vùng mang tai kèm sốt, để được xác định chẩn đoán và hướng dẫn theo dõi biến chứng. Cần đi khám ngay không trì hoãn khi có sưng đau tinh hoàn, đau bụng dữ dội, đau đầu kèm cứng gáy, hoặc nghe kém đột ngột.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng khám vùng tuyến mang tai kết hợp bệnh cảnh dịch tễ; xét nghiệm huyết thanh được dùng khi cần xác định. Việc quan trọng là phân biệt với các nguyên nhân sưng vùng mang tai khác như viêm hạch, sỏi ống tuyến nước bọt và áp xe, vì hướng xử trí khác nhau. Nam giới sau tuổi dậy thì thường được dặn tái khám hoặc quay lại ngay khi có biểu hiện ở tinh hoàn, do biến chứng này xuất hiện muộn khoảng một tuần sau khi bệnh khởi phát.