Rối loạn ám ảnh cưỡng chế

Tổng quan

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế gồm hai phần gắn với nhau. Ám ảnh là những ý nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc xâm nhập vào đầu ngoài ý muốn và gây lo âu dữ dội — sợ nhiễm bẩn, sợ mình quên khoá cửa gây hoả hoạn, sợ mình có thể làm hại người thân, hoặc cảm giác mọi thứ "chưa đúng". Cưỡng chế là các hành vi hoặc nghi thức trong đầu được thực hiện lặp đi lặp lại để làm dịu nỗi lo đó: rửa tay, kiểm tra, đếm, sắp xếp, cầu nguyện, hỏi đi hỏi lại để được trấn an.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: người bệnh thường biết rõ những ý nghĩ đó là vô lý, và chính điều này khiến họ đau khổ. Ý nghĩ xâm nhập đi ngược lại con người thật của họ — một người yêu con lại bị ám ảnh bởi hình ảnh làm hại con, và nỗi kinh hoàng về chính ý nghĩ đó mới là triệu chứng, chứ không phải mong muốn thật.

Cần sửa một hiểu lầm phổ biến: đây không phải tính cách ngăn nắp hay cầu toàn. Người thích gọn gàng thấy hài lòng khi mọi thứ trật tự; người mắc bệnh này thực hiện nghi thức trong lo âu và khổ sở, mất hàng giờ mỗi ngày. Cách nói đùa "tôi bị ám ảnh cưỡng chế đấy" làm bệnh thật bị coi nhẹ.

Cơ chế duy trì chỉ ra hướng điều trị: mỗi lần thực hiện nghi thức, lo âu giảm ngay — và chính sự nhẹ nhõm đó củng cố vòng lặp. Vì vậy điều trị hiệu quả nhất đi ngược bản năng: đối diện với điều gây lo âu mà không thực hiện nghi thức, để não học được rằng lo âu tự giảm.

Các biểu hiện thường gặp

• Ý nghĩ hoặc hình ảnh xâm nhập lặp lại, gây lo âu và khó chịu
• Nghi ngờ dai dẳng đã khoá cửa, tắt bếp hay tắt điện chưa
• Sợ mình có thể vô tình gây hại cho người khác
• Rửa tay, lau chùi hoặc tắm rất nhiều lần
• Kiểm tra đi kiểm tra lại nhiều lần trước khi rời nhà
• Hỏi người thân xác nhận nhiều lần để được trấn an
• Mất hàng giờ mỗi ngày cho các nghi thức, muộn giờ và né tránh nhiều tình huống

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn kết thúc cuộc sống
• Không ăn uống hoặc không ngủ được nhiều ngày vì nghi thức
• Tổn thương da nặng do rửa hoặc chà xát quá mức, có dấu hiệu nhiễm khuẩn
• Không ra khỏi nhà được, không đi làm đi học được
• Xuất hiện đột ngột và rất nặng ở trẻ sau một đợt nhiễm khuẩn
• Có thêm hoang tưởng hoặc ảo giác

Lời khuyên

• Hiểu rằng ý nghĩ xâm nhập không phản ánh con người thật của mình — ai cũng có ý nghĩ kỳ lạ, khác biệt nằm ở mức độ đau khổ mà nó gây ra
• Đừng cố xua đuổi ý nghĩ đó đi, vì càng cố không nghĩ thì nó càng quay lại mạnh hơn; hãy để nó ở đó mà không phản ứng
• Tập trì hoãn nghi thức: khi thôi thúc ập tới, chờ mười phút rồi mới quyết định, và kéo dài dần khoảng chờ đó
• Giảm dần số lần thực hiện thay vì cố dừng hẳn ngay, ví dụ từ mười lần kiểm tra xuống bảy lần rồi năm lần
• Người thân không nên tham gia vào nghi thức: không kiểm tra hộ, không trả lời lặp lại câu hỏi trấn an — dù từ chối rất khó, việc giúp đỡ đó lại nuôi vòng lặp
• Thống nhất trước với người thân một câu trả lời chung cho các yêu cầu trấn an, thay vì mỗi lần một kiểu
• Ghi nhật ký: thời gian mất cho nghi thức mỗi ngày, tình huống khởi phát, mức lo âu — để đo tiến bộ bằng con số
• Ngủ đủ và giữ giờ giấc đều, vì thiếu ngủ làm triệu chứng nặng lên rõ rệt
• Tìm liệu pháp tâm lý có cấu trúc chuyên cho rối loạn này, vì trò chuyện chung chung ít hiệu quả hơn hẳn so với phương pháp phơi nhiễm có hướng dẫn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng khi các nghi thức chiếm trên một giờ mỗi ngày, khi ảnh hưởng tới công việc, học tập và các mối quan hệ, và khi cố tự dừng nhiều lần mà không được. Cần đi khám ngay khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc khi không còn ra khỏi nhà được.

Bác sĩ khai thác cả nội dung ám ảnh lẫn các nghi thức, dùng thang đánh giá chuẩn hoá để đo mức độ và làm mốc theo dõi. Việc mô tả những ý nghĩ đáng sợ nhất là phần khó nhất của buổi khám, nhưng cũng là phần cần thiết nhất — nhân viên y tế đã quen với các nội dung này và sẽ không đánh giá bạn qua chúng.

Bác sĩ phân biệt với rối loạn lo âu lan toả, rối loạn tic và các rối loạn khác có biểu hiện chồng lấn. Hướng điều trị chính là liệu pháp phơi nhiễm và ngăn đáp ứng — đối diện dần với tình huống gây lo âu mà không thực hiện nghi thức — kết hợp thuốc khi cần. Cải thiện thường tính bằng tháng và cần luyện tập đều đặn giữa các buổi trị liệu.