Rối loạn hoảng sợ

Tổng quan

Cơn hoảng sợ là một đợt sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội ập đến đột ngột, đạt đỉnh trong khoảng mười phút rồi giảm dần. Trong cơn, hệ thần kinh tự chủ phản ứng như thể đang đối mặt nguy hiểm chết người: tim đập dồn dập, thở gấp, vã mồ hôi, run rẩy, tức ngực, chóng mặt, tê bì đầu chi.

Vì triệu chứng rất giống bệnh tim, phần lớn người bệnh nghĩ mình sắp lên cơn đau tim. Cơn đầu tiên cần được khám để loại trừ nguyên nhân thực thể — nhưng khi thăm dò đã bình thường và cơn tái diễn cùng một khuôn mẫu thì việc lặp lại xét nghiệm nhiều lần lại trở thành một phần của vấn đề.

Rối loạn hoảng sợ không phải là "có cơn hoảng sợ" mà là có cơn tái diễn cộng với nỗi sợ dai dẳng về cơn tiếp theo. Chính vòng lặp thứ hai này mới gây khổ sở nhiều nhất: người bệnh liên tục theo dõi cơ thể mình, và mỗi nhịp tim hơi nhanh lại được diễn giải là dấu hiệu sắp có cơn — điều đó tự nó kích hoạt cơn thật.

Từ đó sinh ra hành vi né tránh: không đi xe buýt, không vào siêu thị, không đi một mình, không tới nơi khó thoát ra. Né tránh làm dịu lo âu ngay lúc đó nhưng củng cố niềm tin rằng nơi đó thật sự nguy hiểm, nên vùng an toàn ngày càng thu hẹp.

Điểm khích lệ: đây là một trong những rối loạn tâm thần đáp ứng tốt nhất với điều trị, đặc biệt là liệu pháp tâm lý có cấu trúc.

Các biểu hiện thường gặp

• Cơn sợ hãi dữ dội ập đến đột ngột, đạt đỉnh trong khoảng mười phút
• Tim đập dồn dập, cảm giác tim sắp nhảy ra khỏi lồng ngực
• Khó thở, cảm giác nghẹt thở hoặc hụt hơi
• Tức ngực, đau nhói ngực
• Chóng mặt, choáng váng, cảm giác sắp ngất
• Cảm giác không thật, như tách rời khỏi cơ thể mình
• Sợ mình sắp chết hoặc sắp mất kiểm soát
• Lo lắng dai dẳng về cơn tiếp theo và né tránh nhiều nơi

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Cơn đau ngực đầu tiên trong đời chưa từng được khám — cần loại trừ nguyên nhân tim mạch
• Đau ngực kéo dài quá hai mươi phút hoặc lan lên hàm, vai, tay trái
• Ngất thật sự chứ không chỉ cảm giác sắp ngất
• Khó thở kèm môi tím hoặc ho ra máu
• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn kết thúc cuộc sống
• Cơn kèm sốt cao, yếu nửa người hoặc nói khó
• Triệu chứng thay đổi hẳn so với các cơn quen thuộc

Lời khuyên

• Nhắc lại với chính mình rằng cơn hoảng sợ tự giới hạn: nó đạt đỉnh rồi giảm, và chưa từng có ai chết vì chính cơn đó
• Tập thở chậm ra dài hơn hít vào — hít bốn nhịp, thở ra sáu tới tám nhịp — vì thở ra kéo dài kích hoạt hệ thần kinh làm dịu cơ thể
• Không thở vào túi giấy, cách này đã bị bỏ vì nguy hiểm nếu thực ra là bệnh tim hay phổi
• Dùng kỹ thuật neo giác quan khi cơn ập tới: kể tên năm thứ nhìn thấy, bốn thứ nghe thấy, ba thứ chạm được
• Ở nguyên tại chỗ cho tới khi cơn qua đi thay vì bỏ chạy, vì bỏ chạy dạy não rằng nơi đó thật sự nguy hiểm
• Quay lại dần những nơi đang né tránh, bắt đầu từ mức dễ nhất và tăng từng bậc — đây là phần quan trọng nhất của hồi phục
• Ghi nhật ký cơn: thời điểm, hoàn cảnh, kéo dài bao lâu, mức độ — bản ghi này giúp nhận ra quy luật và theo dõi tiến bộ
• Giảm cà phê đặc, trà đặc và nước tăng lực, vì chúng gây đúng các cảm giác cơ thể mà não đang diễn giải sai
• Ngủ đủ và đều giờ, hạn chế rượu bia — rượu làm dịu lúc đó nhưng gây lo âu dội ngược vào hôm sau
• Không lặp lại xét nghiệm tim mạch nhiều lần khi đã được khám đầy đủ, bởi việc tìm kiếm sự trấn an liên tục là một phần duy trì vòng lặp

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám ngay với cơn đau ngực đầu tiên để loại trừ nguyên nhân tim mạch. Nên khám chuyên khoa Tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng khi cơn tái diễn, khi nỗi sợ cơn tiếp theo ảnh hưởng tới sinh hoạt, và khi bắt đầu né tránh các nơi hoặc hoạt động.

Bác sĩ khai thác kỹ diễn biến cơn và làm các thăm dò cần thiết để loại trừ nguyên nhân thực thể: điện tâm đồ, xét nghiệm chức năng tuyến giáp, đường huyết và công thức máu — vì cường giáp, thiếu máu và hạ đường huyết gây bệnh cảnh rất giống.

Sau khi đã loại trừ, hướng điều trị chính là liệu pháp nhận thức hành vi, trong đó phần tiếp xúc dần với tình huống né tránh có hiệu quả rõ và bền. Thuốc được cân nhắc tuỳ mức độ và thường phối hợp với liệu pháp tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói thẳng điều đó với bác sĩ — đây là thông tin cần thiết để được hỗ trợ đúng mức, không phải điều gì đáng xấu hổ.