Rối loạn lipid máu

Tổng quan

Lipid máu gồm cholesterol và triglycerid, là những chất béo lưu hành trong máu. Cơ thể cần chúng để xây dựng màng tế bào, tổng hợp hormone và dự trữ năng lượng, nên bản thân lipid không phải thứ có hại. Vấn đề nằm ở sự mất cân đối giữa các thành phần.

Cholesterol được vận chuyển trong máu nhờ các hạt lipoprotein. Một loại có xu hướng để lại cholesterol ở thành mạch, góp phần hình thành mảng xơ vữa; một loại khác lại vận chuyển cholesterol từ thành mạch về gan để xử lý. Rối loạn lipid máu là khi tỷ lệ giữa các loại này lệch đi, hoặc khi triglycerid tăng cao.

Đặc điểm quan trọng nhất về mặt thực hành là bệnh gần như không gây triệu chứng gì. Người mắc vẫn thấy hoàn toàn khỏe mạnh trong nhiều năm, trong khi mảng xơ vữa âm thầm dày lên ở thành động mạch. Hậu quả chỉ xuất hiện khi mạch máu đã hẹp đáng kể hoặc mảng xơ vữa nứt vỡ, gây các biến cố ở tim và não. Vì vậy đây là bệnh chỉ phát hiện được qua xét nghiệm máu định kỳ, và giá trị của việc kiểm soát nằm ở phòng ngừa lâu dài chứ không phải làm người bệnh dễ chịu hơn.

Các biểu hiện thường gặp

• Hầu hết trường hợp không có triệu chứng nào, chỉ phát hiện tình cờ qua xét nghiệm máu
• Ở mức rất cao kéo dài, có thể xuất hiện các mảng vàng nhạt ở mi mắt
• Nốt hoặc u nhỏ màu vàng ở gân gót, khuỷu tay, đầu gối
• Vòng cung màu trắng xám quanh rìa tròng đen, nếu xuất hiện ở người trẻ thì đáng chú ý
• Khi triglycerid rất cao có thể gây đau bụng vùng trên rốn từng đợt
• Gan nhiễm mỡ phát hiện qua siêu âm, thường đi kèm
• Các biểu hiện xuất hiện muộn thường là của biến chứng chứ không phải của chính rối loạn lipid

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau tức ngực, cảm giác đè nặng lan lên hàm hoặc cánh tay trái
• Khó thở đột ngột kèm vã mồ hôi lạnh
• Yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó — dù chỉ thoáng qua rồi hết
• Đau bụng dữ dội vùng trên rốn lan ra sau lưng kèm nôn liên tục
• Đau chân dữ dội khi đi lại, phải dừng nghỉ mới đi tiếp được
• Một bên chân lạnh, tái và mất mạch
• Nhìn mờ đột ngột một bên mắt

Đây đều là dấu hiệu của biến chứng mạch máu, không phải của bản thân rối loạn lipid.

Lời khuyên

• Đi xét nghiệm lipid máu định kỳ theo khuyến cáo, vì đây là cách duy nhất phát hiện — không thể dựa vào cảm giác cơ thể
• Giảm mỡ động vật, nội tạng, da và mỡ gia cầm, đồ chiên rán ngập dầu
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, bánh kẹo công nghiệp và đồ nướng sẵn, vì nhóm này thường chứa chất béo chuyển hóa
• Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu trong bữa ăn hằng ngày
• Ăn cá béo như cá hồi, cá thu, cá trích vài lần mỗi tuần
• Ưu tiên hấp, luộc, nướng thay cho chiên rán; dùng dầu thực vật thay mỡ động vật
• Giảm mạnh đồ ngọt, nước ngọt có ga và rượu bia nếu triglycerid cao, vì đường và rượu ảnh hưởng tới chỉ số này rõ hơn cả chất béo trong khẩu phần
• Vận động đều đặn ít nhất một trăm năm mươi phút mỗi tuần, chia ra các buổi trong tuần
• Giảm cân từ từ nếu thừa cân; giảm được một phần nhỏ cân nặng đã cải thiện đáng kể các chỉ số
• Bỏ thuốc lá — hút thuốc vừa làm xấu tỷ lệ lipid vừa làm tổn thương trực tiếp thành mạch
• Uống thuốc đúng chỉ định nếu bác sĩ đã kê và không tự ngưng khi xét nghiệm về bình thường, vì chỉ số tốt lên là nhờ đang điều trị chứ không phải bệnh đã hết

Một phần rối loạn lipid máu có nguyên nhân di truyền và không cải thiện đủ chỉ bằng ăn uống, vận động; với nhóm này việc điều trị theo chỉ định là bắt buộc. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi kiểm tra lipid máu định kỳ ngay cả khi hoàn toàn khỏe mạnh, vì bệnh không có triệu chứng. Cần đi khám sớm hơn nếu trong gia đình có người mắc bệnh tim mạch sớm hoặc rối loạn lipid di truyền, nếu đang có tăng huyết áp, đái tháo đường, thừa cân, hoặc nếu hút thuốc lá. Người đã có các mảng vàng ở mi mắt hoặc u vàng ở gân cần đi khám ngay vì đó thường là dấu hiệu của mức lipid rất cao.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết hoặc Tim mạch. Bác sĩ thường không nhìn riêng chỉ số lipid mà đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể, kết hợp tuổi, huyết áp, đường huyết, tình trạng hút thuốc và tiền sử gia đình, rồi mới quyết định hướng xử trí. Đó là lý do hai người có cùng kết quả xét nghiệm vẫn có thể được tư vấn khác nhau, và cũng là lý do không nên tự so kết quả của mình với người khác.