Rối loạn lo âu

Tổng quan

Lo lắng là phản ứng bình thường và cần thiết. Khi gặp tình huống có nguy cơ, cơ thể kích hoạt trạng thái cảnh giác: tim đập nhanh hơn, hơi thở gấp hơn, cơ căng lên để sẵn sàng phản ứng. Trạng thái này hữu ích trong ngắn hạn và tự tắt đi khi tình huống qua.

Rối loạn lo âu xảy ra khi hệ thống cảnh báo đó hoạt động quá mức hoặc không tắt được. Người mắc lo lắng nhiều hơn mức tương xứng với hoàn cảnh, lo về nhiều chuyện cùng lúc, khó kiểm soát dòng suy nghĩ đó, và tình trạng kéo dài nhiều tháng. Điểm phân biệt quan trọng nhất với lo lắng thông thường là mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt: công việc, học tập, giấc ngủ và các mối quan hệ đều bị tác động.

Một điều cần nói rõ: đây là một vấn đề sức khỏe thực sự, có cơ sở sinh học, chứ không phải sự yếu đuối hay thiếu cố gắng. Nó cũng thường biểu hiện bằng những triệu chứng cơ thể rất rõ như hồi hộp, khó thở, đau dạ dày, khiến nhiều người đi khám nhiều chuyên khoa mà không tìm ra tổn thương nào. Tình trạng này có hướng xử trí hiệu quả, và phần lớn người được hỗ trợ đúng đều cải thiện rõ.

Các biểu hiện thường gặp

• Lo lắng quá mức về nhiều việc, khó dừng dòng suy nghĩ lại
• Bồn chồn, khó ngồi yên, cảm giác căng thẳng thường trực
• Khó tập trung, đầu óc như trống rỗng khi cần suy nghĩ
• Dễ cáu gắt hơn bình thường
• Khó vào giấc ngủ hoặc ngủ không sâu vì suy nghĩ chạy liên tục
• Căng cơ, đau mỏi vai gáy, đau đầu kiểu siết chặt
• Hồi hộp, tim đập nhanh, cảm giác hụt hơi hoặc nghẹn ở cổ
• Đau bụng, buồn nôn, đi ngoài nhiều lần khi căng thẳng
• Vã mồ hôi, run tay, tê quanh miệng và đầu ngón tay
• Tránh né dần những tình huống gây lo lắng, khiến phạm vi sinh hoạt hẹp lại

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa
• Có ý định hoặc kế hoạch tự làm hại mình
• Đau ngực dữ dội, khó thở nhiều, hoặc ngất — cần loại trừ nguyên nhân tim mạch trước
• Cơn hoảng sợ dữ dội không dứt sau ba mươi phút
• Không ăn uống được, sụt cân nhanh, hoặc nhiều ngày liền gần như không ngủ
• Nghe thấy hoặc nhìn thấy những điều người khác không thấy
• Lú lẫn, mất định hướng về thời gian và không gian

Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và tới cơ sở y tế gần nhất. Đây là tình huống cần hỗ trợ ngay, không phải điều nên tự chịu đựng một mình.

Lời khuyên

• Tập thở chậm khi cơn lo ập đến: hít vào bằng mũi đếm bốn nhịp, thở ra chậm qua môi chúm đếm sáu nhịp, lặp lại vài phút; thở ra dài hơn hít vào giúp làm dịu phản ứng cảnh báo của cơ thể
• Đặt tên cho cảm giác đang có và nhắc mình rằng nó sẽ qua; cơn lo lên đỉnh rồi tự giảm chứ không tăng mãi
• Dùng cách neo vào hiện tại khi cơn đến: kể ra năm thứ nhìn thấy, bốn thứ nghe thấy, ba thứ chạm được
• Viết ra những điều đang lo vào một khung giờ cố định trong ngày thay vì để chúng chạy suốt; việc này giảm rõ dòng suy nghĩ lặp lại
• Giữ giờ đi ngủ và giờ dậy cố định, vì thiếu ngủ và lo âu làm nặng lẫn nhau
• Vận động đều đặn như đi bộ nhanh ba mươi phút mỗi ngày — đây là một trong những biện pháp không dùng thuốc có hiệu quả rõ nhất
• Giảm cà phê, trà đặc và nước tăng lực, vì chúng gây đúng những triệu chứng cơ thể mà cơn lo tạo ra
• Không dùng rượu bia để làm dịu lo âu; nó giúp tạm thời rồi làm tình trạng nặng hơn và dễ dẫn tới phụ thuộc
• Hạn chế lướt tin tức và mạng xã hội trước khi ngủ
• Không né tránh hoàn toàn tình huống gây lo; tiếp cận từng bước nhỏ tăng dần là hướng đi đúng, và nên làm cùng người có chuyên môn hướng dẫn
• Nói với một người tin cậy về những gì đang trải qua thay vì giữ một mình

Rối loạn lo âu mức vừa và nặng thường không cải thiện chỉ bằng tự điều chỉnh; với nhóm này, trị liệu tâm lý hoặc phối hợp điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ mới tạo ra khác biệt. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần được hỗ trợ ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi lo lắng kéo dài từ vài tháng trở lên, khi nó ảnh hưởng tới công việc, học tập, giấc ngủ hoặc các mối quan hệ, khi bạn bắt đầu né tránh những việc trước đây vẫn làm bình thường, hoặc khi các triệu chứng cơ thể lặp lại mà đã khám nhiều nơi không tìm ra nguyên nhân. Cần đi khám sớm hơn nếu có kèm buồn chán kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc đang dùng rượu bia để đối phó.

Chuyên khoa phù hợp là Sức khỏe tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng; có thể bắt đầu ở Nội tổng quát để loại trừ các nguyên nhân cơ thể như bệnh tuyến giáp hay rối loạn nhịp tim vốn gây triệu chứng rất giống. Bác sĩ thường hỏi về diễn biến theo thời gian, mức ảnh hưởng tới sinh hoạt, giấc ngủ và các chất đang dùng, rồi cùng bạn bàn hướng xử trí — thường kết hợp trị liệu tâm lý với thay đổi lối sống, và cân nhắc thêm điều trị khi mức độ nặng hơn. Việc đi khám ở đây không đồng nghĩa với việc sẽ phải dùng thuốc.