Rối loạn lưỡng cực

Tổng quan

Rối loạn lưỡng cực là rối loạn khí sắc, trong đó người bệnh trải qua các giai đoạn ở hai cực đối lập, xen kẽ với những khoảng thời gian khí sắc bình thường.

Giai đoạn hưng cảm: khí sắc phấn chấn hoặc cáu kỉnh bất thường, ngủ rất ít mà không thấy mệt, nói nhanh, ý tưởng dồn dập, tự tin quá mức, tiêu tiền hoang phí, quyết định liều lĩnh. Giai đoạn trầm cảm: buồn chán kéo dài, mất hứng thú, mệt mỏi, chậm chạp, tự trách bản thân.

Điểm phân biệt quan trọng nhất: đây không phải tính khí thay đổi thất thường trong ngày. Mỗi giai đoạn kéo dài nhiều ngày tới nhiều tuần và là thay đổi rõ rệt so với con người thường ngày, tới mức người xung quanh đều nhận ra.

Một khó khăn thực tế: người bệnh thường chỉ đi khám trong giai đoạn trầm cảm, vì lúc hưng cảm họ thấy mình đang ở trạng thái tốt nhất. Kết quả là bệnh hay bị chẩn đoán nhầm thành trầm cảm đơn thuần.

Điều này dẫn tới điểm an toàn quan trọng nhất của bài: dùng thuốc chống trầm cảm đơn độc ở người thực ra mắc rối loạn lưỡng cực có thể kích hoạt một cơn hưng cảm. Vì vậy khi đi khám vì trầm cảm, hãy chủ động kể về những giai đoạn từng ngủ rất ít mà vẫn tràn đầy năng lượng — thông tin đó thay đổi hoàn toàn hướng điều trị.

Các biểu hiện thường gặp

• Giai đoạn khí sắc phấn chấn hoặc cáu kỉnh bất thường kéo dài nhiều ngày
• Ngủ rất ít mà vẫn tràn đầy năng lượng, không thấy mệt
• Tự tin quá mức, cho rằng mình có khả năng đặc biệt
• Tiêu tiền hoang phí, quyết định liều lĩnh, hành vi nguy cơ cao
• Giai đoạn buồn chán kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ
• Ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, thay đổi khẩu vị rõ rệt
• Xen kẽ những khoảng thời gian khí sắc hoàn toàn bình thường

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn kết thúc cuộc sống
• Có kế hoạch cụ thể để tự làm hại bản thân
• Hoang tưởng hoặc ảo giác trong bất kỳ giai đoạn nào
• Hành vi liều lĩnh đe doạ tính mạng bản thân hoặc người khác
• Không ngủ liên tục nhiều đêm kèm kích động dữ dội
• Ngừng thuốc đột ngột rồi khí sắc thay đổi nhanh

Lời khuyên

• Ghi biểu đồ khí sắc mỗi ngày: chấm điểm tâm trạng, số giờ ngủ và các sự kiện đáng chú ý — đây là công cụ giá trị nhất để nhận ra cơn sớm và giúp bác sĩ chỉnh thuốc
• Bảo vệ giấc ngủ như bảo vệ thuốc: cùng giờ đi ngủ và thức dậy mỗi ngày, kể cả cuối tuần, vì mất ngủ vài đêm có thể mở màn một cơn
• Coi việc ngủ ít mà không mệt là dấu hiệu cảnh báo sớm cần liên hệ bác sĩ, chứ không phải dấu hiệu đang khoẻ
• Uống thuốc đều đặn và tuyệt đối không tự ngừng khi thấy ổn định, bởi ổn định chính là kết quả của thuốc đang có tác dụng
• Cùng người thân lập trước một kế hoạch khi có dấu hiệu cơn: ai được báo, làm gì với thẻ ngân hàng và chìa khoá xe, khi nào đưa đi khám
• Tránh các quyết định lớn về tiền bạc, công việc và quan hệ trong giai đoạn khí sắc bất thường
• Kể với bác sĩ về mọi giai đoạn từng ngủ ít mà tràn đầy năng lượng, kể cả khi đi khám vì trầm cảm
• Hạn chế rượu bia và tuyệt đối tránh chất kích thích, vì chúng khởi phát cơn và làm thuốc kém hiệu quả
• Vận động đều đặn và giữ nếp sinh hoạt có cấu trúc, vì nhịp sinh học ổn định làm giảm số cơn
• Nói với người thân về bệnh và các dấu hiệu sớm, bởi họ thường nhận ra cơn hưng cảm trước cả người bệnh

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tâm thần khi có các giai đoạn khí sắc thay đổi rõ rệt kéo dài nhiều ngày, khi từng có giai đoạn ngủ rất ít mà vẫn đầy năng lượng, và khi trầm cảm tái diễn nhiều đợt. Cần đi cấp cứu khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân, khi có hoang tưởng ảo giác, hoặc khi hành vi trở nên nguy hiểm.

Chẩn đoán dựa trên diễn biến khí sắc theo thời gian, không dựa vào một buổi khám đơn lẻ — đây là lý do biểu đồ khí sắc và lời kể của người thân có giá trị đặc biệt. Bác sĩ sẽ hỏi rất kỹ về những giai đoạn năng lượng cao trong quá khứ.

Xét nghiệm chức năng tuyến giáp và các thăm dò khác được làm để loại trừ nguyên nhân thực thể, và bác sĩ rà soát mọi thuốc cùng chất đang dùng vì một số có thể gây bệnh cảnh tương tự. Điều trị gồm thuốc ổn định khí sắc dùng lâu dài kết hợp liệu pháp tâm lý và giáo dục về bệnh. Việc theo dõi định kỳ kèm xét nghiệm là phần bắt buộc với một số thuốc, và tuân thủ đúng lịch là yếu tố quyết định sự ổn định lâu dài.