Rối loạn stress sau sang chấn

Tổng quan

Rối loạn stress sau sang chấn xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến biến cố đe doạ tính mạng hay toàn vẹn cơ thể: tai nạn giao thông, thiên tai, bạo lực, xâm hại, mất người thân đột ngột, hoặc công việc thường xuyên tiếp xúc với thảm hoạ.

Sau biến cố, hầu như ai cũng có phản ứng mạnh trong vài tuần đầu — mất ngủ, giật mình, hồi tưởng, sợ hãi. Đó là phản ứng bình thường của con người trước điều bất thường, và phần lớn giảm dần theo thời gian. Chẩn đoán chỉ đặt ra khi các triệu chứng kéo dài trên một tháng và gây ảnh hưởng rõ tới cuộc sống.

Bốn nhóm biểu hiện đi cùng nhau: tái trải nghiệm (ký ức xâm nhập, ác mộng lặp lại), né tránh (tránh nơi chốn, con người, âm thanh gợi nhớ và tránh cả việc nói về nó), thay đổi nhận thức và khí sắc (tự trách mình, tê liệt cảm xúc), và cảnh giác quá mức (giật mình dữ dội, khó ngủ, cáu gắt).

Điều cần nói rõ: đây không phải sự yếu đuối. Sang chấn làm thay đổi thật cách não xử lý ký ức — nó không được lưu như một câu chuyện đã qua mà như mối nguy đang diễn ra, nên bật lên kèm nguyên vẹn cảm giác cơ thể của lúc đó.

Cũng cần biết: né tránh mọi thứ gợi nhớ làm dịu ngay lúc đó nhưng ngăn ký ức được xử lý và khép lại, nên nó là yếu tố duy trì bệnh mạnh nhất.

Các biểu hiện thường gặp

• Ký ức về biến cố xâm nhập vào đầu ngoài ý muốn
• Ác mộng lặp lại về biến cố hoặc về chủ đề liên quan
• Khoảnh khắc cảm thấy như biến cố đang xảy ra lần nữa
• Né tránh nơi chốn, con người và cả việc nói về biến cố
• Giật mình dữ dội với tiếng động bất ngờ
• Khó ngủ, khó tập trung, dễ cáu gắt hoặc bùng nổ
• Tê liệt cảm xúc, thấy xa cách với người thân

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn kết thúc cuộc sống
• Có kế hoạch cụ thể để tự làm hại bản thân
• Uống rượu hoặc dùng chất để chịu đựng, ngày càng nhiều
• Nghe thấy tiếng nói hoặc thấy những điều người khác không thấy

Lời khuyên

• Hiểu rằng phản ứng mạnh trong những tuần đầu là bình thường, và đi khám khi nó kéo dài trên một tháng hoặc cản trở cuộc sống
• Giữ nếp sinh hoạt cố định: cùng giờ ăn, cùng giờ ngủ, cùng lịch làm việc — cấu trúc quen thuộc giúp hệ thần kinh ổn định trở lại
• Tập kỹ thuật neo giác quan khi ký ức ập tới: kể tên năm thứ nhìn thấy, chạm vào một vật cứng, nhắc mình rằng hiện tại đang an toàn
• Tập thở chậm với thở ra dài hơn hít vào, làm vài phút mỗi ngày chứ không chỉ khi đang khó chịu
• Giảm dần việc né tránh thay vì né tránh triệt để, vì né tránh làm dịu tức thời nhưng giữ bệnh ở lại
• Nói chuyện với người mình tin tưởng, và cho phép mình kể ở mức mình sẵn sàng — không ai được ép kể chi tiết
• Hạn chế rượu bia và tuyệt đối không dùng chất kích thích để chịu đựng, vì chúng làm ác mộng và cảnh giác nặng hơn về lâu dài
• Hạn chế xem lại tin tức, hình ảnh hoặc video liên quan tới biến cố
• Vận động đều đặn, vì hoạt động thể chất giúp giải phóng trạng thái căng thẳng tích tụ trong cơ thể
• Với người thân: đừng nói "chuyện qua rồi, quên đi" — hãy lắng nghe, giữ nếp sinh hoạt ổn định và đồng hành tới cơ sở y tế
• Tìm liệu pháp tâm lý chuyên về sang chấn thay vì chỉ trò chuyện chung, vì các phương pháp có cấu trúc hiệu quả rõ hơn hẳn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng khi triệu chứng kéo dài trên một tháng sau biến cố, khi ảnh hưởng tới công việc và các mối quan hệ, khi phải né tránh ngày càng nhiều, và khi dùng rượu để chịu đựng. Cần đi khám ngay khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân — hãy nói thẳng điều đó, đây là lý do chính đáng nhất để được giúp đỡ ngay.

Bác sĩ khai thác biến cố ở mức người bệnh sẵn sàng chia sẻ và không ai bị ép kể lại chi tiết trong buổi khám đầu. Các thang đánh giá chuẩn hoá được dùng để đo mức độ và theo dõi tiến bộ. Bác sĩ cũng tầm soát trầm cảm, lo âu và rối loạn sử dụng chất, vì chúng rất hay đi kèm.

Hướng điều trị chính là liệu pháp tâm lý chuyên về sang chấn, giúp ký ức được xử lý và khép lại thay vì tiếp tục bật lên như mối nguy hiện tại. Thuốc được cân nhắc tuỳ mức độ và các bệnh đi kèm. Hồi phục thường tính bằng tháng, và tiến bộ không đi theo đường thẳng — có những giai đoạn nặng lên rồi lại tốt lên, điều đó nằm trong diễn tiến bình thường.