Rối loạn tiền đình

Tổng quan

Hệ tiền đình nằm ở tai trong, gồm ba ống bán khuyên chứa dịch và các bộ phận cảm nhận vị trí. Khi đầu chuyển động, dịch trong ống dịch chuyển theo và kích thích các tế bào cảm giác, gửi tín hiệu về não để não biết đầu đang ở đâu và di chuyển theo hướng nào. Tín hiệu này được đối chiếu với thông tin từ mắt và từ cảm giác ở bàn chân.

Rối loạn tiền đình xảy ra khi tín hiệu từ tai trong bị sai lệch hoặc lệch pha với hai nguồn còn lại. Não nhận được thông tin mâu thuẫn và diễn giải thành cảm giác quay cuồng, kèm buồn nôn — cùng cơ chế gây say tàu xe. Đây là lý do cơn thường nặng lên rõ khi xoay đầu và dịu đi khi nằm yên nhìn một điểm cố định.

Nhóm bệnh này có nhiều dạng với diễn biến khác nhau: có dạng gây cơn rất ngắn chỉ vài chục giây mỗi lần thay đổi tư thế đầu, có dạng gây cơn kéo dài hàng giờ kèm ù tai và nghe kém, có dạng khởi phát sau một đợt nhiễm virus rồi giảm dần trong vài tuần. Phân biệt các dạng này cần bác sĩ khám vì hướng xử trí khác nhau, và bài này chỉ nói về nhóm bệnh có nguồn gốc từ tai trong — chóng mặt còn có nhiều nguyên nhân khác ngoài hệ tiền đình.

Các biểu hiện thường gặp

• Cảm giác cảnh vật xung quanh xoay tròn, hoặc bản thân đang xoay
• Cơn khởi phát hoặc nặng lên rõ khi xoay đầu, xoay người, nằm xuống hay ngồi dậy
• Buồn nôn và nôn đi kèm cơn
• Mất thăng bằng, đi loạng choạng, phải bám vịn
• Rung giật nhãn cầu — mắt giật nhẹ theo nhịp, người khác quan sát thấy được
• Ù tai hoặc cảm giác đầy tai ở một số dạng
• Nghe kém một bên ở một số dạng
• Vã mồ hôi và mệt lả sau cơn
• Giữa các cơn có thể hoàn toàn bình thường

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Chóng mặt kèm yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nuốt khó
• Chóng mặt kèm nhìn đôi hoặc mất một phần tầm nhìn
• Đau đầu dữ dội đột ngột đi cùng cơn chóng mặt
• Đi loạng choạng nặng tới mức không tự đứng được, mới xuất hiện
• Nghe kém đột ngột một bên tai
• Chóng mặt xuất hiện ngay sau chấn thương vùng đầu
• Cơn kéo dài liên tục nhiều ngày không thuyên giảm chút nào
• Nôn liên tục không giữ được nước trong nhiều giờ

Nhóm dấu hiệu thần kinh ở trên không thuộc rối loạn tiền đình thông thường và cần được đánh giá gấp để loại trừ nguyên nhân từ não.

Lời khuyên

• Ngồi hoặc nằm xuống ngay khi cơn bắt đầu; ngã trong cơn chóng mặt thường gây chấn thương nặng hơn bản thân cơn
• Nhìn cố định vào một điểm đứng yên trước mặt cho tới khi cơn dịu đi
• Nằm yên trong phòng ánh sáng dịu, hạn chế xoay đầu trong lúc đang cơn
• Ngồi dậy theo ba nhịp: ngồi lên, ngồi yên khoảng ba mươi giây, rồi mới đứng
• Uống nước đều và ăn đủ bữa, vì mất nước làm cơn nặng hơn
• Ghi nhật ký cơn: thời điểm, kéo dài bao lâu, tư thế nào khởi phát, có kèm ù tai hay nghe kém không — đây là thông tin quyết định để bác sĩ phân biệt các dạng bệnh
• Duy trì vận động nhẹ đều đặn thay vì nằm nghỉ hoàn toàn: hệ tiền đình cần được sử dụng mới thích nghi trở lại, nằm bất động nhiều ngày thường làm quá trình hồi phục chậm hơn
• Tập các bài phục hồi chức năng tiền đình theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên, không tự làm theo hướng dẫn trên mạng vì chọn sai bài có thể làm cơn nặng thêm
• Lắp tay vịn trong nhà tắm, để đèn ngủ ở lối đi ban đêm, dọn bớt vật cản trên sàn
• Không lái xe, không làm việc trên cao hay vận hành máy móc trong giai đoạn còn xuất hiện cơn
• Hạn chế rượu bia, cà phê và giảm muối trong bữa ăn nếu cơn thường đi kèm ù tai
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng, vì thiếu ngủ là yếu tố khởi phát thường gặp

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay trong cơn đầu tiên để xác định đúng dạng bệnh và loại trừ nguyên nhân từ não. Cũng cần đi khám khi cơn lặp lại nhiều lần, khi mỗi cơn kéo dài hàng giờ, khi kèm ù tai hoặc nghe kém, khi đã ngã một lần vì chóng mặt, hoặc khi tình trạng khiến bạn không dám đi lại một mình. Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch và người đang dùng nhiều loại thuốc nên đi khám sớm.

Chuyên khoa phù hợp là Tai Mũi Họng, hoặc Thần kinh khi có dấu hiệu thần kinh kèm theo. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ về thời gian mỗi cơn và yếu tố khởi phát, quan sát rung giật nhãn cầu, làm một số nghiệm pháp thay đổi tư thế đầu để xác định dạng bệnh, kiểm tra thính lực, và cân nhắc thêm hình ảnh học khi cần loại trừ nguyên nhân trong sọ. Một số dạng có thể xử trí ngay tại phòng khám bằng nghiệm pháp tư thế, nên đi khám sớm thường rút ngắn được thời gian khó chịu.