Ruồi bay và chớp sáng trước mắt

Triệu chứng này là gì

Phần lớn thể tích nhãn cầu được lấp đầy bởi dịch kính — một khối gel trong suốt nằm giữa thủy tinh thể và võng mạc. Khi còn trẻ, gel này đồng nhất. Theo tuổi, nó hóa lỏng dần và một số sợi collagen trong đó co cụm lại thành các đám nhỏ.

Những đám đó trôi trong dịch kính và đổ bóng lên võng mạc, tạo ra cảm giác thấy đốm đen, sợi chỉ hay mạng nhện trôi theo hướng nhìn. Chúng rõ nhất khi nhìn vào nền sáng đồng nhất như bầu trời hay tường trắng, và có đặc điểm là trôi theo rồi lắc lư chậm lại khi mắt dừng — chứ không đứng yên một chỗ.

Chớp sáng có cơ chế khác. Võng mạc chỉ biết phát tín hiệu ánh sáng, nên khi bị kéo giật cơ học nó cũng báo về não thành ánh sáng dù không có ánh sáng thật. Đó là lý do chớp sáng thường xuất hiện khi dịch kính co lại và kéo vào võng mạc. Phần lớn quá trình này diễn ra không gây hậu quả, nhưng ở một số người lực kéo làm rách võng mạc, và vết rách có thể dẫn tới bong võng mạc. Vì vậy đốm đen tăng đột ngột kèm chớp sáng là tình huống cần khám sớm, không phải chờ xem có đỡ không.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Số lượng đốm đen tăng đột ngột, như mưa bồ hóng hoặc màn khói trong tầm nhìn
• Chớp sáng mới xuất hiện, đặc biệt khi nhiều lần trong ngày
• Mất một mảng tầm nhìn, cảm giác như có màn che kéo từ một phía vào
• Giảm thị lực đột ngột
• Đốm đen kèm đau nhức mắt hoặc đỏ mắt nhiều
• Xuất hiện sau chấn thương vùng đầu hoặc vùng mắt
• Nhìn thấy đường thẳng bị cong hoặc méo
• Đốm đen tăng nhanh ở người cận thị nặng hoặc vừa phẫu thuật mắt

Nhóm ba dấu hiệu đầu — đốm đen tăng đột ngột, chớp sáng, màn che tầm nhìn — là bộ ba kinh điển của rách và bong võng mạc, và cần được khám trong ngày.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Bong dịch kính sau, thay đổi theo tuổi và là nguyên nhân thường gặp nhất
• Đốm đen sinh lý tồn tại từ lâu và không thay đổi
• Rách võng mạc
• Bong võng mạc
• Xuất huyết dịch kính, hay gặp ở người có bệnh võng mạc do đái tháo đường
• Viêm màng bồ đào
• Cận thị nặng, làm nhãn cầu dài hơn và dịch kính hóa lỏng sớm hơn
• Sau phẫu thuật đục thủy tinh thể
• Chấn thương mắt
• Đau nửa đầu có tiền triệu thị giác, thường là các đường zigzag sáng lan dần rồi hết trong khoảng nửa giờ và kèm đau đầu

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Không thể tự phân biệt bong dịch kính lành tính với rách võng mạc bằng cảm nhận, vì cả hai cho triệu chứng giống nhau — chỉ soi đáy mắt mới phân biệt được.

Lời khuyên

• Che từng mắt kiểm tra riêng ngay khi thấy bất thường, và ghi lại mắt nào bị — nhiều người không nhận ra một mắt đã có vấn đề vì mắt kia bù trừ
• Ghi lại thời điểm bắt đầu và số lượng đốm đen có tăng lên không theo ngày
• Đi khám ngay trong ngày nếu đốm đen tăng đột ngột hoặc có chớp sáng, thay vì chờ theo dõi — thời gian ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả điều trị nếu có rách võng mạc
• Không dụi mắt mạnh
• Tránh vận động mạnh, nhảy, cúi đầu thấp hoặc nâng vật nặng cho tới khi được khám
• Với đốm đen lành tính đã ổn định: chớp mắt vài lần hoặc đảo mắt lên xuống để chúng trôi ra khỏi trục nhìn
• Đọc và làm việc ở nơi đủ sáng, tránh nền sáng chói đồng nhất nếu đốm đen gây khó chịu
• Đeo kính râm khi ra nắng và đeo kính bảo hộ khi làm việc có nguy cơ văng bắn
• Kiểm soát tốt đường huyết nếu có đái tháo đường, vì xuất huyết dịch kính là biến chứng của bệnh võng mạc đái tháo đường
• Khám mắt định kỳ, đặc biệt nếu cận thị nặng hoặc đã từng phẫu thuật mắt
• Không tự dùng thuốc nhỏ mắt để mong làm tan đốm đen; không có cách nào làm chúng biến mất bằng thuốc nhỏ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám trong ngày nếu đốm đen tăng đột ngột, nếu thấy chớp sáng mới xuất hiện, hoặc nếu có cảm giác màn che ở một phía tầm nhìn. Đây là những tình huống mà việc phát hiện rách võng mạc sớm cho phép xử trí đơn giản, còn để tiến triển thành bong võng mạc thì điều trị phức tạp hơn nhiều và thị lực có thể không hồi phục hoàn toàn.

Với đốm đen ít, ổn định nhiều năm và không kèm chớp sáng, nên đi khám mắt định kỳ để xác nhận một lần cho yên tâm. Người cận thị nặng, người có đái tháo đường và người từng phẫu thuật mắt cần khám định kỳ theo lịch.

Chuyên khoa phù hợp là Mắt. Bác sĩ thường đo thị lực, khám bán phần trước, rồi nhỏ giãn đồng tử để soi kỹ toàn bộ võng mạc tới tận vùng chu biên — bước này là cách duy nhất tìm được vết rách nhỏ ở rìa võng mạc và không thể bỏ qua khi có chớp sáng. Sau khi nhỏ giãn, mắt sẽ mờ và chói vài giờ nên không nên tự lái xe về.