Sa sút trí tuệ Alzheimer

Tổng quan

Bệnh Alzheimer là nguyên nhân thường gặp nhất của sa sút trí tuệ. Các protein bất thường tích tụ trong não làm tế bào thần kinh chết dần, bắt đầu từ vùng chi phối trí nhớ rồi lan rộng ra các vùng ngôn ngữ, định hướng và phán đoán.

Điểm quan trọng nhất cần làm rõ là phân biệt với quên do tuổi tác, vì lo lắng nhầm và bỏ sót đều gây hại.

Quên do tuổi: quên tên một người rồi lát sau nhớ ra, quên để chìa khoá ở đâu rồi tìm thấy. Người đó tự nhận ra mình hay quên và sinh hoạt vẫn bình thường.

Sa sút trí tuệ: quên hẳn cả sự việc chứ không phải chi tiết — hỏi cùng một câu nhiều lần vì không nhớ đã hỏi, để quên nồi trên bếp. Người bệnh thường không nhận ra mình quên, và chính người thân là người phát hiện. Quan trọng nhất: sinh hoạt hằng ngày bị ảnh hưởng — lạc đường ở nơi quen thuộc, khó quản lý tiền bạc.

Trí nhớ gần bị ảnh hưởng trước, trí nhớ xa còn lâu: người bệnh kể vanh vách chuyện thời trẻ nhưng không nhớ vừa ăn sáng chưa. Điều này khiến người ngoài tưởng trí nhớ vẫn tốt.

Bệnh không chữa khỏi, nhưng đi khám sớm vẫn rất đáng vì một số nguyên nhân gây suy giảm nhận thức lại hồi phục được: thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, tác dụng của thuốc, ngưng thở khi ngủ.

Các biểu hiện thường gặp

• Quên các sự việc vừa xảy ra, hỏi lại cùng một câu nhiều lần
• Quên cuộc hẹn, quên tắt bếp, quên khoá cửa
• Khó tìm từ khi nói, gọi sai tên đồ vật quen thuộc
• Lạc đường ở nơi vốn rất quen
• Khó quản lý tiền bạc, tính toán hoặc theo dõi hoá đơn
• Đặt đồ vật ở chỗ vô lý rồi buộc tội người khác lấy mất
• Giảm khả năng phán đoán, dễ tin lời người lạ
• Thay đổi tính tình: cáu gắt, nghi ngờ, thu mình, mất hứng thú
• Lẫn lộn ngày tháng, nhầm lẫn thời gian và địa điểm
• Kích động và lú lẫn tăng lên vào buổi chiều tối

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ tới vài ngày
• Lú lẫn kèm sốt, tiểu buốt hoặc ho có đờm
• Yếu một bên tay chân, méo miệng hoặc nói khó đột ngột
• Ngã kèm chấn thương đầu, hoặc lú lẫn tăng sau ngã
• Co giật
• Bỏ ăn uống nhiều ngày, sụt cân nhanh, mất nước
• Ảo giác hoặc kích động dữ dội mới xuất hiện
• Ý nghĩ hoặc hành vi tự làm hại bản thân

Lời khuyên

• Đi khám sớm thay vì chờ đợi, vì một số nguyên nhân gây suy giảm nhận thức hồi phục hoàn toàn khi được xử lý
• Ghi lại các sự việc cụ thể kèm ngày tháng để mang tới buổi khám, vì mô tả chung chung khó đánh giá
• Giữ nếp sinh hoạt cố định hằng ngày: cùng giờ ăn, cùng giờ ngủ, cùng lộ trình đi lại
• Dùng lịch treo tường cỡ lớn, bảng ghi việc và hộp chia thuốc theo ngày đặt ở chỗ dễ thấy
• Giữ nhà đủ sáng, đặc biệt vào buổi chiều tối khi lú lẫn hay tăng lên
• Dọn nhà an toàn: gắn tay vịn, bỏ thảm trơn, khoá bếp gas, cất thuốc và vật sắc nhọn
• Cho người bệnh mang thẻ ghi tên, địa chỉ và số điện thoại người thân đề phòng đi lạc
• Duy trì vận động, giao tiếp xã hội và các hoạt động trí óc vừa sức; tránh cô lập vì cô lập đẩy nhanh suy giảm
• Không tranh cãi hay sửa lưng liên tục khi người bệnh nhớ sai; hãy chuyển hướng câu chuyện nhẹ nhàng, vì tranh luận chỉ gây kích động
• Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và điều trị giảm thính lực — các yếu tố này ảnh hưởng tới tốc độ tiến triển
• Người chăm sóc cần được nghỉ ngơi và hỗ trợ, vì kiệt sức của người chăm sóc là vấn đề có thật và ảnh hưởng ngược tới người bệnh

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh hoặc Lão khoa khi trí nhớ suy giảm ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, khi lạc đường ở nơi quen thuộc, khi khó quản lý việc nhà và tiền bạc, và khi tính tình thay đổi rõ. Cần đi khám ngay khi lú lẫn xuất hiện đột ngột — đó thường là dấu hiệu của một bệnh cấp tính khác chứ không phải sa sút trí tuệ.

Bác sĩ dùng các thang đánh giá nhận thức chuẩn hoá để đo mức độ, và lời kể của người thân sống cùng có giá trị đặc biệt vì người bệnh thường không nhận ra hoặc đánh giá thấp vấn đề của mình.

Bước không thể bỏ là tìm các nguyên nhân hồi phục được: xét nghiệm vitamin B12, chức năng tuyến giáp, đường huyết, chức năng gan thận, tầm soát trầm cảm và rà soát toàn bộ thuốc đang dùng. Chụp cộng hưởng từ sọ não giúp loại trừ u, tụ máu mạn tính và tổn thương mạch máu. Sau chẩn đoán, kế hoạch bao gồm cả điều trị cho người bệnh lẫn hướng dẫn và hỗ trợ cho người chăm sóc.