Say nắng say nóng

Tổng quan

Cơ thể giữ thân nhiệt ổn định chủ yếu bằng cách toát mồ hôi và bay hơi. Khi trời quá nóng, độ ẩm quá cao khiến mồ hôi không bay hơi được, hoặc khi phải gắng sức kéo dài dưới nắng, cơ chế này quá tải và thân nhiệt tăng dần vượt ngưỡng an toàn.

Có hai mức độ với ý nghĩa rất khác nhau. Kiệt sức do nóng là mức nhẹ hơn: vã mồ hôi nhiều, da lạnh ẩm và tái, mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút — người bệnh vẫn tỉnh táo. Mức này thường hồi phục khi được đưa vào chỗ mát và bù nước.

Say nắng say nóng là mức nặng và là cấp cứu: thân nhiệt tăng rất cao, và điểm phân biệt then chốt là rối loạn ý thức — lú lẫn, nói lảm nhảm, kích thích, co giật hoặc bất tỉnh. Da lúc này thường nóng và khô vì cơ chế toát mồ hôi đã ngừng hoạt động, dù ở người trẻ đang gắng sức thì da vẫn có thể còn ẩm. Nhiệt độ cao kéo dài gây tổn thương não, gan, thận và cơ, nên làm mát nhanh ngay tại chỗ trong khi chờ cấp cứu là việc có giá trị nhất.

Nhóm nguy cơ cao gồm người cao tuổi, trẻ nhỏ, người làm việc ngoài trời, người tập luyện cường độ cao giữa trưa, người mắc bệnh tim mạch và người đang dùng một số loại thuốc. Trẻ bị bỏ quên trong xe đóng kín là tình huống đặc biệt nguy hiểm vì nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh.

Các biểu hiện thường gặp

• Mệt lả, yếu sức, không muốn cử động
• Đau đầu, chóng mặt, hoa mắt
• Buồn nôn và nôn
• Chuột rút ở chân, bụng hoặc tay
• Vã mồ hôi rất nhiều ở mức kiệt sức, hoặc da nóng khô ở mức nặng
• Da đỏ bừng, cảm giác nóng ran khắp người
• Tim đập nhanh, thở nhanh
• Khát nhiều, môi khô, tiểu ít và nước tiểu sẫm màu

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Lú lẫn, nói lảm nhảm, kích thích vật vã hoặc mất ý thức
• Co giật
• Da nóng và khô, ngừng đổ mồ hôi dù trời rất nóng
• Thân nhiệt rất cao đo được trên bốn mươi độ
• Nôn liên tục, không uống được nước
• Thở rất nhanh, tim đập rất nhanh, tụt huyết áp
• Không tiểu trong nhiều giờ hoặc nước tiểu màu nâu sẫm như nước trà đặc
• Đau cơ dữ dội sau khi gắng sức dưới nắng

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh có rối loạn ý thức, và bắt đầu làm mát ngay tại chỗ trong lúc chờ
• Đưa vào chỗ mát, thoáng gió hoặc có điều hoà, cởi bớt quần áo và nới lỏng đồ bó sát
• Làm mát bằng cách phun hoặc lau nước mát khắp người kết hợp quạt, đặt túi mát ở cổ, nách và bẹn
• Cho nằm ngửa kê cao hai chân nếu đang choáng váng, cho nằm nghiêng an toàn nếu đang nôn
• Không cho uống nước khi người bệnh đang lú lẫn hoặc lơ mơ vì rất dễ sặc vào phổi
• Cho uống nước mát và dung dịch bù điện giải từng ngụm nhỏ liên tục khi người bệnh còn tỉnh táo hoàn toàn
• Uống nước đều đặn trong ngày nắng chứ đừng đợi khát, và theo dõi màu nước tiểu như một chỉ báo đơn giản
• Tránh làm việc và tập luyện ngoài trời trong khoảng giữa trưa, sắp xếp sang sáng sớm hoặc chiều muộn
• Mặc quần áo sáng màu, rộng, thấm hút, đội mũ rộng vành và nghỉ giải lao trong bóng mát mỗi ba mươi phút khi làm việc ngoài trời
• Hạn chế rượu bia và nước ngọt có gas trong ngày nắng nóng, vì chúng làm mất nước thêm
• Không bao giờ để trẻ nhỏ hoặc người già một mình trong xe đóng kín, kể cả trong vài phút và kể cả khi trời không quá nắng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần gọi cấp cứu ngay khi có rối loạn ý thức, co giật, da nóng khô, hoặc thân nhiệt rất cao — đây là mức nặng và tổn thương cơ quan xảy ra theo thời gian. Với mức kiệt sức do nóng, nếu sau ba mươi phút được nghỉ mát và bù nước mà không đỡ, hoặc nếu nôn không uống được nước, thì cũng cần tới cơ sở y tế.

Tại bệnh viện, bác sĩ tiếp tục làm mát tích cực, bù dịch và điện giải, đồng thời làm xét nghiệm đánh giá chức năng thận, gan và cơ. Nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc kèm đau cơ dữ dội là dấu hiệu cơ bị tổn thương, cần được phát hiện sớm vì có thể ảnh hưởng tới thận. Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch và người dùng thuốc lợi tiểu thường được theo dõi lâu hơn, do khả năng điều hoà thân nhiệt và cân bằng dịch ở nhóm này kém hơn.