Sốc phản vệ

Tổng quan

Sốc phản vệ là phản ứng dị ứng toàn thân xảy ra rất nhanh và có thể đe doạ tính mạng. Hệ miễn dịch phản ứng quá mức với một chất vốn vô hại, giải phóng ồ ạt các chất trung gian làm mạch máu giãn rộng, dịch thoát khỏi lòng mạch, đường thở co thắt và phù nề.

Điểm khác biệt căn bản với dị ứng thông thường là nhiều hệ cơ quan bị ảnh hưởng cùng lúc. Nổi mề đay đơn thuần là dị ứng ngoài da. Nhưng nổi mề đay kèm khó thở, hoặc kèm chóng mặt và tụt huyết áp, hoặc kèm nôn và đau bụng quặn, thì đó là phản vệ — và cách xử trí hoàn toàn khác.

Các nguyên nhân hay gặp gồm thuốc, thức ăn như hải sản và các loại hạt, nọc côn trùng đốt, và cản quang dùng trong chẩn đoán hình ảnh. Phản ứng thường xảy ra trong vòng vài phút tới một giờ sau tiếp xúc; tiếp xúc càng gần với đường máu thì càng nhanh và càng nặng.

Hai điều quyết định trong thực tế. Thứ nhất, đây là tình huống tính bằng phút — gọi cấp cứu ngay khi nghi ngờ, không chờ xem có nặng thêm không. Thứ hai, tư thế nằm rất quan trọng: cho người bệnh nằm ngửa, kê cao hai chân; không cho ngồi dậy hay đứng lên đột ngột, vì máu dồn xuống chân khi đứng có thể làm tình trạng xấu đi rất nhanh. Người từng bị phản vệ cần được bác sĩ hướng dẫn kế hoạch xử trí riêng, gồm cả việc có được kê bút tiêm mang theo người hay không.

Các biểu hiện thường gặp

• Nổi mề đay, mẩn đỏ, ngứa lan nhanh khắp người
• Sưng nề môi, lưỡi, quanh mắt hoặc mặt
• Cảm giác nghẹn ở cổ họng, khàn tiếng, khó nuốt
• Khó thở, thở rít, thở khò khè, tức ngực
• Chóng mặt, choáng váng, cảm giác sắp ngất
• Buồn nôn, nôn, đau bụng quặn, tiêu chảy
• Tim đập nhanh, vã mồ hôi lạnh, da tái
• Cảm giác lo sợ hoặc bồn chồn dữ dội không giải thích được

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở, thở rít hoặc cảm giác nghẹn ở cổ họng sau khi tiếp xúc dị nguyên
• Sưng nề môi, lưỡi hoặc vùng mặt tăng nhanh
• Choáng váng, ngất hoặc gần ngất
• Da tái, tay chân lạnh, vã mồ hôi lạnh
• Nổi mề đay lan nhanh kèm bất kỳ triệu chứng nào ngoài da
• Nôn và đau bụng quặn ngay sau khi ăn hoặc sau khi dùng thuốc
• Lơ mơ, lú lẫn hoặc mất ý thức

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi nghi ngờ, đừng chờ xem triệu chứng có nặng thêm không, vì diễn tiến tính bằng phút
• Cho người bệnh nằm ngửa và kê cao hai chân; không cho ngồi dậy, không cho đứng lên và không để tự đi lại
• Cho nằm nghiêng an toàn nếu đang nôn, và cho ngồi hơi ngả nếu khó thở nhiều tới mức không nằm được
• Ngừng ngay việc tiếp xúc với thứ nghi ngờ gây phản ứng: dừng truyền, dừng thuốc, nhả thức ăn ra
• Nếu bị ong đốt thì gạt ngang ngòi bằng cạnh thẻ cứng thay vì dùng nhíp bóp, để không bơm thêm nọc vào
• Không cho ăn uống gì thêm, kể cả nước, khi người bệnh đang khó thở hoặc lơ mơ
• Ở lại cạnh người bệnh và theo dõi liên tục cho tới khi có nhân viên y tế, vì tình trạng có thể xấu đi rất nhanh
• Vẫn phải tới bệnh viện ngay cả khi triệu chứng đã tự đỡ, bởi phản ứng có thể quay lại sau vài giờ khi đã tưởng ổn
• Người từng bị phản vệ cần mang theo thẻ ghi rõ dị nguyên và kế hoạch xử trí do bác sĩ lập, đồng thời báo cho người thân, đồng nghiệp và nhà trường biết
• Nói rõ tiền sử dị ứng với mọi nhân viên y tế trước khi dùng thuốc, tiêm hay chụp chiếu có cản quang
• Đọc kỹ thành phần trên nhãn thực phẩm và hỏi rõ nguyên liệu khi ăn ngoài, vì tránh dị nguyên là biện pháp dự phòng chắc chắn nhất

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống gọi cấp cứu ngay lập tức, không phải khám theo hẹn. Mọi trường hợp nổi mề đay kèm khó thở, kèm sưng môi lưỡi, hoặc kèm choáng váng sau khi dùng thuốc, ăn uống hay bị côn trùng đốt đều cần được đưa tới cơ sở y tế ngay. Kể cả khi triệu chứng tự đỡ trên đường đi, vẫn phải vào viện để được theo dõi.

Sau đợt cấp, người bệnh cần khám chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch để xác định chính xác dị nguyên và lập kế hoạch dự phòng. Bác sĩ sẽ khai thác rất kỹ mọi thứ đã tiếp xúc trong vài giờ trước phản ứng, và có thể chỉ định các xét nghiệm dị ứng sau một khoảng thời gian nhất định kể từ đợt cấp. Kết quả của buổi khám này là một kế hoạch cụ thể cho từng người, gồm danh sách cần tránh và hướng dẫn xử trí — thứ mà người từng bị phản vệ bắt buộc phải có.