Sởi

Tổng quan

Sởi là một trong những bệnh truyền nhiễm lây mạnh nhất ở người. Virus lây qua giọt bắn và tồn tại trong không khí phòng kín tới khoảng hai giờ sau khi người bệnh rời đi, nên tiếp xúc gián tiếp cũng đủ để lây. Người bệnh lây cho người khác từ khoảng bốn ngày trước khi phát ban, tức lúc bệnh còn giống một đợt cảm thông thường.

Diễn tiến có trình tự khá đặc trưng. Ba tới bốn ngày đầu là giai đoạn sốt cao kèm bộ ba ho, chảy mũi và viêm kết mạc — mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng. Trong giai đoạn này, một dấu hiệu rất riêng có thể xuất hiện: các chấm trắng nhỏ như hạt cát trên nền đỏ ở niêm mạc má, đối diện răng hàm. Sau đó ban đỏ mọc, bắt đầu từ sau tai và chân tóc rồi lan dần xuống mặt, cổ, thân mình và tứ chi trong ba ngày. Ban bay theo đúng thứ tự đã mọc và để lại vết thâm loang lổ.

Điều cần nói rõ: sởi không phải bệnh lành tính đơn thuần. Virus làm suy giảm miễn dịch tạm thời trong nhiều tuần sau đó, mở đường cho viêm phổi, viêm tai giữa và tiêu chảy kéo dài. Biến chứng viêm não tuy hiếm nhưng nặng. Trẻ nhỏ, trẻ suy dinh dưỡng, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch là nhóm nguy cơ cao.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt cao, thường tăng dần trong ba tới bốn ngày đầu
• Ho khan nhiều, kéo dài
• Chảy nước mũi trong, nghẹt mũi
• Mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng
• Chấm trắng nhỏ trên niêm mạc má trước khi phát ban
• Ban đỏ mọc từ sau tai và chân tóc rồi lan dần xuống toàn thân
• Ban dày lên rồi hoà thành mảng, sau đó bay để lại vết thâm loang lổ
• Mệt lả, chán ăn, có thể tiêu chảy

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực hoặc tím môi
• Sốt cao trở lại sau khi ban đã bay
• Co giật, li bì, lơ mơ, khó đánh thức
• Đau đầu dữ dội kèm nôn vọt và cứng gáy
• Đau tai nhiều hoặc chảy mủ tai
• Tiêu chảy nhiều kèm nôn, không uống được nước, tiểu rất ít
• Đau mắt dữ dội hoặc nhìn mờ
• Phụ nữ mang thai hoặc người suy giảm miễn dịch mắc bệnh

Lời khuyên

• Đưa người bệnh đi khám sớm và cách ly tại nhà ít nhất bốn ngày sau khi phát ban, hạn chế tối đa người ra vào phòng
• Cho người bệnh nằm phòng thoáng, ánh sáng dịu, vì mắt đang viêm nên rất sợ ánh sáng mạnh
• Uống nhiều nước và dung dịch bù nước, đặc biệt khi có tiêu chảy hoặc sốt cao
• Ăn đủ chất, chia nhiều bữa nhỏ với đồ mềm dễ nuốt, không kiêng khem vì suy dinh dưỡng làm biến chứng nặng hơn rõ rệt
• Không kiêng tắm, không kiêng gió, không trùm kín — quan niệm kiêng nước kiêng gió khiến da bẩn, bội nhiễm và người bệnh khó chịu thêm
• Vệ sinh mắt và mũi bằng nước muối sinh lý nhiều lần trong ngày
• Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng và giữ da sạch, tắm nhanh bằng nước ấm nơi kín gió
• Không đắp lá, không bôi các loại thuốc màu lên ban vì che mất diễn biến bác sĩ cần theo dõi
• Không tự dùng kháng sinh vì đây là bệnh do virus, kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm
• Theo dõi sát trong hai tuần sau khi ban bay, vì đây là giai đoạn miễn dịch còn suy giảm và biến chứng hay xuất hiện
• Cho trẻ tiêm phòng đầy đủ theo lịch khuyến cáo, và người lớn chưa có miễn dịch nên hỏi bác sĩ về việc tiêm bổ sung

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay khi có sốt cao kèm ho, chảy mũi và mắt đỏ, đặc biệt trong mùa dịch hoặc khi có tiếp xúc với người mắc sởi. Cần đi cấp cứu khi có khó thở, co giật, li bì, hoặc khi sốt cao trở lại sau khi ban đã bay — đây là dấu hiệu gợi ý biến chứng.

Bác sĩ chẩn đoán dựa vào bệnh cảnh, trình tự mọc ban và yếu tố dịch tễ, kết hợp xét nghiệm huyết thanh khi cần xác định. Việc quan trọng của buổi khám là phát hiện sớm biến chứng phổi, tai và thần kinh, đồng thời đánh giá tình trạng dinh dưỡng. Người tiếp xúc gần mà chưa có miễn dịch nên đi khám ngay, vì biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm chỉ hiệu quả trong khung thời gian ngắn.