Sỏi mật

Tổng quan

Túi mật là một túi nhỏ nằm dưới gan, chứa dịch mật do gan tiết ra và co bóp đẩy dịch xuống ruột mỗi khi có thức ăn nhiều mỡ đi qua. Khi các thành phần trong dịch mật mất cân bằng, chúng kết tinh lại thành sỏi — có thể là một viên lớn hoặc hàng chục viên nhỏ như hạt cát.

Sỏi nằm yên trong túi mật thường không gây gì cả, và rất nhiều người mang sỏi suốt đời mà chỉ biết khi siêu âm vì lý do khác. Vấn đề bắt đầu khi một viên sỏi di chuyển và kẹt vào cổ túi mật hoặc ống mật. Túi mật co bóp để đẩy sỏi ra tạo nên cơn đau quặn mật: đau dữ dội vùng hạ sườn phải hoặc trên rốn, thường xuất hiện sau bữa ăn nhiều dầu mỡ và kéo dài từ vài chục phút đến vài giờ.

Các yếu tố hay đi cùng gồm nữ giới, tuổi trung niên trở lên, thừa cân, sinh nhiều lần, giảm cân quá nhanh và bỏ bữa sáng thường xuyên. Điểm cần nhớ: sỏi mật khác hoàn toàn với sỏi thận về vị trí, cơ chế và cách xử trí, dù tên gọi trong tiếng Việt nghe gần giống nhau.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau quặn vùng hạ sườn phải hoặc trên rốn, xuất hiện sau bữa ăn nhiều mỡ
• Cơn đau lan ra sau lưng hoặc lên vai phải
• Buồn nôn và nôn đi kèm cơn đau
• Đầy bụng, ậm ạch, sợ đồ chiên rán và đồ béo
• Ợ hơi nhiều, cảm giác khó tiêu kéo dài sau bữa ăn
• Cơn đau thường xuất hiện về đêm, làm tỉnh giấc
• Nhiều người không có triệu chứng nào, phát hiện tình cờ trên siêu âm

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau hạ sườn phải dữ dội kéo dài quá sáu giờ không giảm
• Sốt cao kèm rét run và đau vùng gan
• Vàng da, vàng mắt xuất hiện cùng cơn đau
• Nước tiểu sẫm màu đi kèm phân bạc màu
• Bụng cứng, ấn đau khắp bụng, không dám thở sâu
• Nôn liên tục không uống được nước

Lời khuyên

• Ăn sáng đều đặn mỗi ngày, vì nhịn ăn kéo dài khiến dịch mật ứ lại trong túi mật và dễ kết tinh hơn
• Giảm đồ chiên rán, mỡ động vật, nội tạng và đồ ăn nhanh, đặc biệt trong bữa tối
• Chia nhỏ bữa ăn và không ăn một bữa thật thịnh soạn sau cả ngày nhịn
• Giảm cân từ tốn nếu đang thừa cân, vì giảm quá nhanh lại làm tăng nguy cơ hình thành sỏi mới
• Tăng rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt để bữa ăn có đủ chất xơ
• Uống đủ nước trong ngày và giữ thói quen đó đều đặn quanh năm
• Vận động đều đặn ít nhất ba mươi phút mỗi ngày, vì ít vận động làm túi mật co bóp kém
• Ghi lại món ăn và thời điểm khởi phát mỗi cơn đau, vì bản ghi này giúp bác sĩ phân biệt với các nguyên nhân đau bụng khác
• Không tự dùng các bài thuốc quảng cáo tan sỏi hay bài mật, vì chúng có thể đẩy sỏi vào chỗ hẹp và gây tắc
• Không chườm nóng và không xoa bóp mạnh vùng bụng khi đang đau, vì làm vậy che mờ dấu hiệu của biến chứng
• Người đã có sỏi nên đi khám định kỳ theo hẹn ngay cả khi chưa từng đau, để biết sỏi có thay đổi hay không

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Tiêu hóa hoặc Ngoại tiêu hóa khi có cơn đau quặn hạ sườn phải lặp lại, khi siêu âm phát hiện sỏi kèm triệu chứng, hoặc khi đau đi cùng buồn nôn và sợ đồ mỡ rõ rệt. Sỏi phát hiện tình cờ mà chưa từng gây triệu chứng vẫn nên được bác sĩ đánh giá một lần để có hướng theo dõi.

Siêu âm bụng là phương tiện chính để xác định sỏi và tình trạng thành túi mật. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ tính chất cơn đau, mối liên quan với bữa ăn và thời gian kéo dài, đồng thời làm xét nghiệm đánh giá gan mật khi cần. Hướng xử trí phụ thuộc vào việc sỏi đã gây triệu chứng hay chưa, sỏi nằm ở túi mật hay đã xuống ống mật, và tình trạng sức khỏe chung — đây là quyết định của bác sĩ sau khi khám, không tự chọn được.