Sỏi tiết niệu

Tổng quan

Nước tiểu chứa nhiều khoáng chất hòa tan. Khi nồng độ các chất này quá cao hoặc lượng nước tiểu quá ít, chúng kết tinh và dần kết dính thành khối rắn — đó là sỏi. Sỏi có thể hình thành ở thận rồi nằm yên nhiều năm không gây triệu chứng gì, và nhiều người chỉ phát hiện tình cờ khi siêu âm vì lý do khác.

Vấn đề xuất hiện khi sỏi di chuyển xuống niệu quản — ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Niệu quản rất hẹp, nên viên sỏi mắc lại gây tắc nghẽn. Nước tiểu ứ phía trên làm thận căng lên, đồng thời niệu quản co thắt mạnh để cố đẩy sỏi đi. Sự kết hợp đó tạo nên cơn đau quặn thận — kiểu đau dữ dội thành cơn, đến rồi đi, khiến người bệnh không tìm được tư thế nào dễ chịu.

Kích thước sỏi quyết định nhiều tới hướng xử trí. Sỏi nhỏ thường tự ra ngoài theo nước tiểu trong vài tuần với việc uống nhiều nước và theo dõi. Sỏi lớn hơn khó tự ra và có thể cần can thiệp. Đây cũng là bệnh có tỷ lệ tái phát cao, nên phần phòng ngừa sau đợt đầu quan trọng ngang với việc xử lý viên sỏi hiện tại.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau quặn dữ dội vùng hông lưng một bên, đến thành cơn rồi dịu đi
• Đau lan xuống bụng dưới, bẹn, và xuống cơ quan sinh dục
• Không tìm được tư thế nào giảm đau, người bệnh thường vật vã trở mình liên tục
• Buồn nôn và nôn đi kèm cơn đau
• Tiểu ra máu, có thể đỏ rõ hoặc chỉ hồng nhạt
• Tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác buồn tiểu liên tục khi sỏi xuống gần bàng quang
• Nước tiểu đục hoặc có mùi khác thường
• Sỏi nằm yên ở thận thường không gây triệu chứng gì trong thời gian dài

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau quặn kèm sốt cao và rét run
• Không tiểu được, hoặc lượng nước tiểu giảm rất rõ
• Nôn liên tục không giữ được nước uống vào
• Đau dữ dội không giảm chút nào sau nhiều giờ
• Lú lẫn, lơ mơ, hoặc tụt huyết áp kèm da lạnh ẩm
• Tiểu ra máu nhiều thành cục
• Đau ở người chỉ còn một thận, hoặc người đã ghép thận
• Đau quặn ở phụ nữ đang mang thai

Dấu hiệu đầu tiên đáng chú ý riêng: sỏi gây tắc nghẽn kèm nhiễm trùng là tình huống cần can thiệp gấp, không thể theo dõi tại nhà.

Lời khuyên

• Uống nhiều nước là biện pháp quan trọng nhất, cả khi đang có sỏi lẫn để phòng tái phát: uống đều trong ngày sao cho nước tiểu luôn trong hoặc vàng rất nhạt
• Uống thêm vào những ngày trời nóng, khi vận động nhiều hoặc khi ra mồ hôi nhiều
• Uống một cốc nước trước khi đi ngủ và khi thức dậy ban đêm, vì nước tiểu cô đặc nhất vào ban đêm
• Chườm ấm vùng hông lưng khi đau quặn để giảm co thắt
• Vận động nhẹ nhàng như đi lại trong nhà giúp sỏi nhỏ di chuyển xuống dễ hơn
• Lọc nước tiểu qua rây trong đợt đang chờ sỏi ra và giữ lại viên sỏi để bác sĩ phân tích thành phần — kết quả này quyết định hướng phòng ngừa cụ thể về sau
• Giảm muối trong bữa ăn, vì ăn mặn làm tăng lượng canxi thải qua nước tiểu
• Hạn chế đạm động vật ở mức vừa phải, đặc biệt là thịt đỏ và nội tạng
• Không tự kiêng hoàn toàn thực phẩm giàu canxi — kiêng canxi trong bữa ăn thường làm tăng nguy cơ sỏi chứ không giảm; canxi nên đến từ thức ăn thay vì viên bổ sung khi chưa có chỉ định
• Hạn chế nước ngọt có ga và đồ uống nhiều đường
• Kiểm soát tốt các bệnh làm tăng nguy cơ như đái tháo đường, gút, tăng huyết áp
• Đi kiểm tra định kỳ sau đợt điều trị, vì tỷ lệ tái phát cao và sỏi mới thường không có triệu chứng ở giai đoạn đầu

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay trong cơn đau quặn đầu tiên để xác định vị trí, kích thước sỏi và loại trừ các nguyên nhân đau bụng khác có biểu hiện tương tự. Cũng cần đi khám khi tiểu ra máu dù không đau, khi đau tái đi tái lại, khi đã biết có sỏi nhưng chưa được đánh giá, hoặc khi có nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát nhiều lần. Người chỉ còn một thận, người có bệnh thận mạn tính và phụ nữ mang thai cần đi khám ngay khi có triệu chứng.

Chuyên khoa phù hợp là Tiết niệu. Bác sĩ thường hỏi về đặc điểm cơn đau và tiền sử sỏi, khám vùng hông lưng, xét nghiệm nước tiểu tìm máu và dấu hiệu nhiễm khuẩn, rồi làm siêu âm hoặc chụp cắt lớp để xác định vị trí cùng kích thước sỏi. Hướng xử trí phụ thuộc chủ yếu vào kích thước và vị trí: sỏi nhỏ thường được theo dõi để tự ra, sỏi lớn hơn mới cần can thiệp.