Sốt

Triệu chứng này là gì

Thân nhiệt bình thường dao động quanh 36,5 tới 37,5 độ, thay đổi nhẹ theo thời điểm trong ngày, thường thấp nhất vào sáng sớm và cao nhất về chiều tối. Sốt được hiểu là khi nhiệt độ cơ thể vượt lên trên khoảng đó, phổ biến nhất là từ 38 độ trở lên khi đo ở nách hoặc miệng.

Sốt không phải một bệnh mà là một phản ứng. Khi hệ miễn dịch phát hiện tác nhân lạ, nó chủ động đẩy điểm cài đặt nhiệt độ của cơ thể lên cao hơn, vì nhiều loại vi khuẩn và virus sinh sôi kém hơn ở nhiệt độ đó, đồng thời một số hoạt động miễn dịch diễn ra hiệu quả hơn. Cảm giác ớn lạnh và run lúc bắt đầu sốt chính là cơ thể đang sinh nhiệt để đạt tới mức mới.

Một hiểu lầm phổ biến là con số trên nhiệt kế phản ánh mức độ nguy hiểm. Thực tế, biểu hiện đi kèm nói lên nhiều hơn: một người sốt 39 độ nhưng vẫn tỉnh táo, ăn uống được, thường ít đáng lo hơn một người sốt 38 độ mà li bì, thở nhanh hoặc không uống nổi nước. Thời gian sốt kéo dài bao lâu cũng là thông tin quan trọng cần theo dõi.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sốt kèm cứng gáy, khó cúi cằm chạm ngực, sợ ánh sáng
• Lú lẫn, lơ mơ, ngủ li bì khó đánh thức, hoặc co giật
• Thở nhanh, khó thở, môi hoặc đầu ngón tay tím
• Xuất hiện các chấm hoặc mảng đỏ dưới da không mất đi khi ấn căng
• Không uống được nước, nôn liên tục, tiểu rất ít hoặc không tiểu trong nhiều giờ
• Sốt ở trẻ dưới ba tháng tuổi, hoặc sốt ở người đang điều trị làm suy giảm miễn dịch
• Sốt xuất hiện sau khi vừa trở về từ vùng có dịch, kèm rét run thành cơn

Những nguyên nhân có thể gặp

• Nhiễm virus đường hô hấp như cảm lạnh, cúm
• Nhiễm khuẩn tại một cơ quan cụ thể: họng, tai, xoang, phổi, đường tiết niệu, da
• Nhiễm trùng đường tiêu hóa sau khi ăn uống không hợp vệ sinh
• Sốt xuất huyết và các bệnh do muỗi truyền, thường gặp theo mùa và theo vùng
• Phản ứng sau tiêm chủng, thường nhẹ và tự hết trong một tới hai ngày
• Say nắng hoặc làm việc lâu trong môi trường nóng, khiến thân nhiệt tăng mà không phải do nhiễm trùng
• Phản ứng với một số thuốc đang dùng
• Các bệnh viêm mạn tính và một số bệnh máu, thường biểu hiện bằng sốt kéo dài hoặc sốt về chiều

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo thứ tự phổ biến. Xác định nguyên nhân cần thăm khám; riêng sốt kéo dài trên một tuần hầu như luôn cần tìm nguyên nhân bằng thăm khám và xét nghiệm.

Lời khuyên

• Đo nhiệt độ vào những thời điểm cố định trong ngày và ghi lại, vì diễn biến theo thời gian có giá trị hơn một con số đơn lẻ
• Uống nước nhiều hơn bình thường, chia thành nhiều lần nhỏ; sốt làm mất nước nhanh qua mồ hôi và hơi thở
• Mặc quần áo mỏng, thoáng và nằm nơi thoáng khí thay vì trùm chăn kín khi đang nóng
• Lau người bằng khăn ấm ở trán, nách và bẹn nếu thấy khó chịu; không lau bằng nước lạnh hay cồn vì gây co mạch và run, làm thân nhiệt tăng thêm
• Nghỉ ngơi và ngủ đủ, không cố đi làm hay tập luyện trong lúc đang sốt
• Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ nếu chán ăn
• Theo dõi lượng nước tiểu trong ngày, vì đây là dấu hiệu sớm và dễ nhận biết của mất nước
• Nghỉ ở nhà cho tới khi hết sốt ít nhất một ngày, để không lây cho người xung quanh
• Rửa tay thường xuyên và che miệng khi ho, hắt hơi — vừa hạn chế lây lan lúc này, vừa là cách giảm nguy cơ mắc các đợt sau
• Tiêm phòng cúm theo khuyến cáo nếu thuộc nhóm dễ trở nặng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi sốt kéo dài quá ba ngày mà không rõ nguyên nhân, khi sốt tái đi tái lại thành từng đợt, khi kèm đau ở một vùng cụ thể như tai, họng, ngực, bụng hoặc vùng thắt lưng, hoặc khi thấy mệt nhiều hơn hẳn mức thường gặp ở một đợt cảm thông thường. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên đi khám sớm hơn các mốc trên.

Chuyên khoa phù hợp thường là Nội tổng quát, hoặc Nhi khoa với trẻ em; nếu đã xác định được cơ quan bị ảnh hưởng thì đi thẳng chuyên khoa tương ứng. Bác sĩ thường hỏi kỹ mốc thời gian bắt đầu sốt, kiểu sốt trong ngày, các biểu hiện đi kèm và tiền sử đi lại gần đây, sau đó khám toàn thân để tìm ổ nhiễm trùng, rồi mới cân nhắc xét nghiệm phù hợp. Việc mang theo bảng ghi nhiệt độ giúp buổi khám nhanh và chính xác hơn nhiều.