Sốt xuất huyết Dengue

Tổng quan

Sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra, lây qua vết đốt của muỗi vằn. Loài muỗi này đốt chủ yếu vào ban ngày, đẻ trứng ở nước sạch đọng trong lu vại, chậu cảnh, lốp xe cũ và khay nước sau tủ lạnh — nên nguồn muỗi thường nằm ngay trong chính ngôi nhà chứ không phải ở ao hồ xa.

Bệnh diễn ra qua ba giai đoạn, và đây là phần quan trọng nhất cần hiểu đúng. Giai đoạn sốt ba ngày đầu: sốt cao đột ngột, đau đầu, đau hốc mắt, đau cơ khớp dữ dội. Giai đoạn nguy hiểm từ ngày thứ ba tới ngày thứ bảy: người bệnh hết sốt hoặc chỉ còn sốt nhẹ, nhưng đây mới là lúc huyết tương có thể thoát ra khỏi lòng mạch gây cô đặc máu và sốc. Giai đoạn hồi phục sau đó, người bệnh thấy khoẻ lại và ăn ngon miệng hơn.

Hiểu ngược thứ tự này là sai lầm nguy hiểm nhất: rất nhiều người thấy hết sốt thì tưởng đã khỏi, ngừng theo dõi và ở nhà — đúng vào ngày cần vào viện nhất. Ngày hết sốt là ngày phải theo dõi sát nhất, không phải ngày được thở phào.

Có bốn týp virus Dengue. Khỏi một týp chỉ tạo miễn dịch bền với týp đó, nên một người có thể mắc nhiều lần, và lần mắc sau thường nặng hơn lần trước.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt cao đột ngột, thường trên ba mươi chín độ, kéo dài hai tới bảy ngày
• Đau đầu dữ dội, đau nhiều sau hốc mắt
• Đau mỏi cơ và khớp toàn thân, có khi đau đến mức khó đi lại
• Buồn nôn, nôn, chán ăn
• Phát ban đỏ trên da, thường xuất hiện từ ngày thứ ba tới ngày thứ năm
• Chấm xuất huyết nhỏ dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi
• Mệt lả, người bứt rứt
• Hết sốt vào khoảng ngày thứ ba tới ngày thứ bảy nhưng vẫn mệt nhiều

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng dữ dội, nhất là vùng dưới sườn phải
• Nôn liên tục, không uống được nước
• Chảy máu chân răng, chảy máu mũi nhiều, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen
• Ra máu âm đạo bất thường ngoài kỳ kinh
• Bứt rứt vật vã hoặc ngược lại li bì, lơ mơ
• Tay chân lạnh, da nổi vân tím, vã mồ hôi lạnh
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu trong sáu giờ
• Khó thở hoặc thở nhanh

Lời khuyên

• Theo dõi sát nhất vào những ngày vừa hết sốt, đây là giai đoạn nguy hiểm chứ không phải giai đoạn đã khỏi
• Uống thật nhiều nước chia đều trong ngày: nước lọc, nước oresol pha đúng tỉ lệ, nước cháo loãng, nước dừa
• Đếm và ghi lại số lần đi tiểu mỗi ngày, vì tiểu ít đi là dấu hiệu sớm và dễ nhận nhất của tình trạng thiếu dịch trong lòng mạch
• Tuyệt đối không tự dùng nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid, vì nhóm này làm tăng nguy cơ xuất huyết; mọi thuốc hạ sốt phải theo chỉ định của bác sĩ
• Không cạo gió, không cắt lể, không chích nặn máu, bởi thành mạch đang dễ vỡ
• Nghỉ ngơi hoàn toàn, tránh vận động mạnh và tránh va đập trong suốt thời gian bệnh
• Ăn đồ lỏng, mềm, dễ tiêu và chia nhiều bữa nhỏ; tránh đồ ăn thức uống màu đỏ hoặc nâu sẫm vì sẽ khó phân biệt với máu nếu nôn
• Ngủ màn cả ban ngày để không thành nguồn lây tiếp cho người trong nhà
• Dọn sạch mọi vật chứa nước đọng quanh nhà mỗi tuần: lu vại, chậu cảnh, khay nước sau tủ lạnh, lốp xe cũ, máng nước
• Thả cá vào bể nước lớn, đậy kín dụng cụ chứa nước và lật úp các vật không dùng tới
• Đi khám lại đúng hẹn ngay cả khi thấy khoẻ hơn, vì xét nghiệm máu theo ngày là cách duy nhất phát hiện sớm giai đoạn nguy hiểm

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay trong những ngày đầu khi sốt cao đột ngột kèm đau đầu và đau nhức toàn thân, đặc biệt trong mùa dịch hoặc khi khu vực sống có người mắc. Không tự chẩn đoán và tự theo dõi tại nhà mà chưa qua một lần khám.

Cần đi cấp cứu ngay khi có bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp, nhất là đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu, li bì hoặc tay chân lạnh — kể cả khi đã hết sốt và trông có vẻ đỡ hơn.

Bác sĩ chẩn đoán bằng xét nghiệm máu tìm kháng nguyên hoặc kháng thể của virus, kết hợp theo dõi công thức máu hằng ngày để bắt sớm dấu hiệu cô đặc máu và giảm tiểu cầu. Chính vì các chỉ số này thay đổi theo ngày mà lịch tái khám bác sĩ đặt ra cần được giữ đúng, ngay cả khi người bệnh cảm thấy đã khá hơn.