Sưng khớp và cứng khớp buổi sáng

Triệu chứng này là gì

Khớp là nơi hai đầu xương gặp nhau, được bọc trong một bao khớp có lớp màng hoạt dịch lót bên trong. Màng này tiết ra dịch khớp bôi trơn và nuôi sụn. Khi màng hoạt dịch bị viêm, nó dày lên và tiết nhiều dịch hơn, làm khớp sưng lên, nóng và đau.

Cứng khớp là cảm giác khớp khó cử động sau một thời gian bất động, rõ nhất vào buổi sáng khi vừa ngủ dậy. Cơ chế là dịch viêm và các chất trung gian ứ đọng trong khớp qua đêm; khi bắt đầu cử động, chúng được phân tán dần và khớp dễ chịu hơn.

Thời gian cứng khớp kéo dài bao lâu là chi tiết phân biệt quan trọng nhất. Cứng dưới khoảng ba mươi phút rồi hết nhanh khi vận động thường gặp ở nhóm thoái hóa — tức hao mòn cơ học. Cứng kéo dài trên một giờ, kèm sưng nhiều khớp đối xứng hai bên và mệt mỏi toàn thân, gợi ý nhóm viêm khớp có nguồn gốc tự miễn — nhóm này cần được chẩn đoán và điều trị sớm vì tổn thương khớp xảy ra ngay từ những năm đầu. Vì vậy nên bấm giờ thực tế thay vì ước lượng.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Một khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt cao và rét run
• Đau dữ dội tới mức không cử động được khớp
• Khớp sưng nhanh trong vài giờ sau chấn thương
• Sưng nhiều khớp cùng lúc kèm phát ban và sốt kéo dài
• Sụt cân nhanh kèm đau khớp về đêm không giảm khi nghỉ
• Khó thở, đau ngực hoặc ho ra máu đi kèm đau khớp
• Vùng da quanh khớp có vết loét hoặc chảy dịch
• Yếu hoặc tê lan rộng ở chi có khớp bị sưng

Dấu hiệu đầu tiên cần lưu ý riêng: nhiễm trùng khớp cần xử trí gấp và có biểu hiện rất giống một đợt viêm thông thường.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Thoái hóa khớp, thường cứng dưới ba mươi phút và đau tăng khi vận động nhiều
• Viêm khớp dạng thấp, thường sưng đối xứng nhiều khớp nhỏ ở bàn tay và cứng kéo dài buổi sáng
• Gút, thường khởi phát đột ngột ở một khớp với đau dữ dội và da đỏ căng bóng
• Viêm khớp phản ứng sau một đợt nhiễm trùng đường ruột hoặc tiết niệu
• Viêm khớp vảy nến, có thể đi kèm tổn thương da và móng
• Lupus và các bệnh mô liên kết khác
• Nhiễm trùng khớp
• Chấn thương hoặc quá tải cơ học lặp lại
• Bệnh lý tuyến giáp
• Phản ứng sau nhiễm virus, thường tự giới hạn trong vài tuần

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Việc phân biệt dựa vào số khớp bị, tính đối xứng, thời gian cứng khớp và các biểu hiện ngoài khớp, nên cần thăm khám trực tiếp.

Lời khuyên

• Bấm giờ thực tế thời gian cứng khớp buổi sáng và ghi lại, cùng danh sách các khớp bị sưng — đây là hai thông tin bác sĩ cần nhất và rất khó nhớ chính xác về sau
• Chụp ảnh khớp đang sưng, vì sưng có thể đã giảm khi tới lượt khám
• Vận động nhẹ nhàng mỗi sáng ngay trên giường trước khi đứng dậy để rút ngắn thời gian cứng khớp
• Chườm ấm vào buổi sáng để khớp mềm hơn; chườm mát khi khớp đang sưng nóng
• Duy trì vận động đều đặn ở mức không làm đau tăng; nghỉ hoàn toàn nhiều ngày làm khớp cứng thêm và cơ yếu đi
• Giữ cân nặng hợp lý để giảm tải cho các khớp chịu lực
• Dùng dụng cụ hỗ trợ mở nắp chai, tay cầm to hơn nếu khớp bàn tay yếu, để tiếp tục làm được việc thay vì bỏ hẳn
• Nghỉ ngơi xen kẽ trong ngày thay vì làm dồn rồi kiệt sức, vì mệt mỏi toàn thân là phần khó chịu lớn ở nhóm viêm tự miễn
• Ăn cân đối, ưu tiên cá béo và rau xanh; hạn chế rượu bia
• Bỏ thuốc lá — hút thuốc làm bệnh viêm khớp tự miễn nặng hơn và đáp ứng điều trị kém hơn
• Không tự dùng các sản phẩm quảng cáo chữa khớp khi chưa hỏi bác sĩ

Nhóm viêm khớp tự miễn không phòng tránh được và cần điều trị sớm để hạn chế phá hủy khớp; những điều trên là hỗ trợ chứ không thay thế điều trị. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi cứng khớp buổi sáng kéo dài trên ba mươi phút, khi sưng khớp kéo dài quá hai tuần, khi nhiều khớp cùng bị đối xứng hai bên, hoặc khi kèm mệt mỏi và sụt cân. Cần đi khám sớm chứ không nên chờ, vì với nhóm viêm tự miễn thì điều trị trong những năm đầu quyết định phần lớn khả năng giữ được chức năng khớp về sau.

Chuyên khoa phù hợp là Cơ Xương Khớp. Bác sĩ thường đếm số khớp sưng và đau, đánh giá tính đối xứng, khám da móng và các cơ quan khác để tìm biểu hiện ngoài khớp, rồi làm xét nghiệm máu cùng hình ảnh học. Một số trường hợp cần chọc hút dịch khớp để phân biệt viêm do tinh thể, do nhiễm trùng hay do tự miễn — ba nhóm này được xử trí hoàn toàn khác nhau.