Tắc ruột

Tổng quan

Tắc ruột xảy ra khi thức ăn, dịch và hơi không đi qua được lòng ruột. Nguyên nhân có thể là một vật cản thực sự bên trong hoặc bên ngoài lòng ruột, hoặc là tình trạng ruột ngừng co bóp dù không có vật cản nào. Phía trên chỗ tắc, ruột giãn to dần vì ứ dịch và hơi; phía dưới thì xẹp lại.

Ở người lớn, các nguyên nhân hay gặp gồm dây dính sau mổ bụng cũ, thoát vị nghẹt, khối u trong lòng đại tràng và búi giun. Ở trẻ nhỏ có những nguyên nhân riêng như lồng ruột. Với người từng mổ ổ bụng, dây dính là nguyên nhân phổ biến nhất và có thể xuất hiện nhiều năm sau ca mổ.

Bốn dấu hiệu kinh điển đi cùng nhau: đau bụng quặn từng cơn, nôn, bụng chướng, và bí trung tiện kèm bí đại tiện. Thứ tự và mức độ khác nhau tuỳ vị trí tắc — tắc cao thì nôn sớm và nhiều, bụng ít chướng; tắc thấp thì bụng chướng rõ và nôn muộn. Đây là tình huống cấp cứu ngoại khoa: ruột giãn kéo dài sẽ mất máu nuôi và hoại tử, nên chần chừ theo dõi ở nhà là điều nguy hiểm nhất có thể làm.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau bụng quặn thành từng cơn, giữa các cơn có lúc dịu đi
• Nôn ra thức ăn, sau đó là dịch vàng hoặc dịch xanh
• Bụng chướng căng, nhìn thấy sóng nhu động nổi gồ trên thành bụng
• Bí trung tiện, không đánh hơi được
• Không đi ngoài được, hoặc chỉ ra ít dịch nhầy
• Bụng sôi ùng ục từng đợt trùng với cơn đau
• Mệt lả, khát nước, môi khô do mất dịch vào lòng ruột

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng chuyển từ quặn từng cơn sang đau liên tục dữ dội
• Bụng cứng như gỗ, ấn đau khắp bụng
• Sốt cao kèm tim đập nhanh và tụt huyết áp
• Nôn ra dịch màu nâu bẩn có mùi phân
• Da tái, vã mồ hôi lạnh, tiểu rất ít
• Khối phồng vùng bẹn cứng lại không đẩy vào được
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài ra máu

Lời khuyên

• Đi cấp cứu ngay khi có đau bụng quặn kèm nôn và không đánh hơi được, đây không phải tình trạng để theo dõi qua đêm
• Không ăn và không uống gì khi nghi ngờ tắc ruột, vì đưa thêm thức ăn vào chỗ đang ứ chỉ làm ruột giãn thêm
• Không tự dùng thuốc nhuận tràng hay thụt tháo tại nhà khi đang đau và nôn, vì có thể làm vỡ đoạn ruột đang căng
• Không tự dùng thuốc giảm đau trước khi được khám, vì che mờ đúng dấu hiệu bác sĩ cần để đánh giá
• Nói rõ với bác sĩ mọi lần mổ ổ bụng trước đây, kể cả mổ đã lâu, vì dây dính là nguyên nhân hàng đầu ở người lớn
• Xử lý dứt điểm thoát vị bẹn đã biết, bởi thoát vị nghẹt là một nguyên nhân gây tắc ruột hoàn toàn phòng tránh được
• Ăn đủ chất xơ và uống đủ nước hằng ngày để tránh táo bón nặng kéo dài
• Nhai kỹ và tránh nuốt vội các loại quả nhiều xơ bã như măng, quả hồng xanh, đặc biệt ở người cao tuổi và người răng yếu
• Tẩy giun định kỳ theo khuyến cáo, vì búi giun vẫn là nguyên nhân gặp ở trẻ em nước ta
• Đi khám khi thói quen đi ngoài thay đổi kéo dài hoặc phân nhỏ dẹt dần, vì đây có thể là dấu hiệu sớm của một chỗ hẹp đang hình thành
• Sau khi đã qua một đợt tắc ruột, tái khám đúng hẹn và ăn theo đúng hướng dẫn được dặn, vì nguy cơ tái phát là có thật

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống đi cấp cứu, không phải khám theo hẹn. Cần tới bệnh viện ngay khi đau bụng quặn từng cơn kèm nôn, bụng chướng và không đánh hơi được — đặc biệt nếu từng mổ bụng, đã biết có thoát vị, hoặc là trẻ nhỏ quấy khóc từng cơn kèm nôn.

Tại bệnh viện, bác sĩ khám bụng, đặt ống thông dạ dày để giảm áp nếu cần, bù dịch và chỉ định chụp chiếu để xác định vị trí cùng nguyên nhân tắc. Một số trường hợp đáp ứng với điều trị nội khoa và theo dõi sát; số khác cần can thiệp ngoại khoa sớm. Sự khác biệt giữa hai nhóm này chỉ xác định được bằng thăm khám và theo dõi tại cơ sở y tế, không phải bằng cảm nhận tại nhà.