Tâm thần phân liệt

Tổng quan

Tâm thần phân liệt là bệnh lý của não, ảnh hưởng tới cách xử lý suy nghĩ, cảm xúc và cảm nhận thực tại. Nó là bệnh như các bệnh mạn tính khác — có cơ chế sinh học, có thuốc điều trị, có giai đoạn ổn định và tái phát.

Cần sửa ngay một hiểu lầm rất phổ biến: tâm thần phân liệt KHÔNG phải là "đa nhân cách". Chữ "phân liệt" nói về sự tách rời giữa suy nghĩ, cảm xúc và thực tại, chứ không phải nhiều con người trong một cơ thể.

Cần sửa một định kiến nữa, quan trọng hơn: người mắc bệnh này không nguy hiểm cho xã hội như phim ảnh mô tả — thực tế họ là nạn nhân của bạo lực và lợi dụng nhiều hơn là người gây ra. Định kiến này khiến gia đình giấu bệnh và trì hoãn đi khám, và đó mới là điều thực sự gây hại.

Biểu hiện chia hai nhóm. Nhóm dương tính là những gì xuất hiện thêm: hoang tưởng, ảo giác, lời nói rời rạc. Nhóm âm tính là những gì mất đi: giảm biểu lộ cảm xúc, mất động lực, thu mình. Nhóm âm tính thường bị nhầm là lười biếng, và chính nó ảnh hưởng tới cuộc sống hằng ngày nhiều hơn cả.

Bệnh thường khởi phát ở tuổi thanh niên, và có điểm rất khó cho gia đình: trong giai đoạn cấp, người bệnh thường không nhận ra mình đang bệnh — với họ, hoang tưởng và ảo giác là thực tại. Vì vậy hướng dẫn dưới đây viết cho cả người thân.

Điều đáng nói nhất: đây là bệnh điều trị được. Với thuốc đều đặn và hỗ trợ phù hợp, rất nhiều người sống ổn định, đi học, đi làm và có gia đình.

Các biểu hiện thường gặp

• Niềm tin sai lệch không lay chuyển được, thường là bị hại hoặc bị theo dõi
• Nghe thấy tiếng nói mà người xung quanh không nghe thấy
• Nói chuyện rời rạc, khó theo được mạch ý
• Giảm biểu lộ cảm xúc, nét mặt ít thay đổi
• Mất động lực, không bắt đầu được việc gì
• Thu mình, cắt liên lạc với bạn bè và người thân
• Giai đoạn sớm: thu mình dần, nghi ngờ, khó tập trung trước khi có triệu chứng rõ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn kết thúc cuộc sống
• Tiếng nói ra lệnh làm hại bản thân hoặc người khác
• Kích động dữ dội, hành vi đe doạ an toàn của mình hoặc người xung quanh
• Không ăn uống nhiều ngày do hoang tưởng bị đầu độc
• Sốt cao kèm cứng cơ toàn thân ở người đang dùng thuốc

Lời khuyên

• Đưa đi khám sớm ngay từ những dấu hiệu đầu tiên — thời gian từ khi khởi phát tới khi được điều trị ảnh hưởng rõ tới khả năng hồi phục
• Không tranh cãi để bác bỏ hoang tưởng, vì tranh luận chỉ làm người bệnh thấy không được tin và xa cách hơn; cũng đừng phụ hoạ theo
• Thay vào đó hãy đáp lại cảm xúc chứ không đáp lại nội dung: "Anh thấy sợ như vậy chắc khó chịu lắm" thay vì "Làm gì có ai theo dõi anh"
• Giữ giọng nói bình thản, không lớn tiếng, không đứng chặn lối ra khi người bệnh đang kích động
• Uống thuốc đều đặn và không bao giờ tự ngừng khi thấy ổn định, bởi ngừng thuốc là nguyên nhân tái phát hàng đầu và mỗi lần tái phát đều để lại dấu vết
• Nói với bác sĩ về tác dụng phụ thay vì tự bỏ thuốc, vì phần lớn tác dụng phụ có cách xử lý hoặc đổi thuốc
• Tuyệt đối tránh rượu bia và chất kích thích, vì chúng làm bùng phát triệu chứng và làm thuốc mất tác dụng
• Cùng gia đình lập kế hoạch phòng tái phát: ghi ra các dấu hiệu sớm của riêng người bệnh và ai cần được báo khi chúng xuất hiện
• Người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi và hỗ trợ, vì kiệt sức của gia đình ảnh hưởng trực tiếp tới người bệnh

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tâm thần ngay khi xuất hiện các dấu hiệu sớm: thu mình dần, nghi ngờ bất thường, sa sút học tập, nói năng khó hiểu. Cần đi cấp cứu khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân, khi tiếng nói ra lệnh gây hại, khi kích động đe doạ an toàn, hoặc khi không ăn uống nhiều ngày.

Chẩn đoán dựa trên thăm khám và diễn biến theo thời gian, không có xét nghiệm đơn lẻ nào xác định được. Lời kể của người thân rất quan trọng, vì người bệnh trong giai đoạn cấp thường không nhận ra sự thay đổi ở chính mình.

Bác sĩ làm xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh để loại trừ nguyên nhân thực thể — nhiễm khuẩn thần kinh, u não, rối loạn nội tiết, ngộ độc — vì các nguyên nhân này có hướng xử lý hoàn toàn khác.

Điều trị kết hợp thuốc với can thiệp tâm lý xã hội, hỗ trợ gia đình và phục hồi chức năng. Theo dõi định kỳ giúp chỉnh liều, phát hiện sớm tác dụng phụ và nhận ra dấu hiệu tái phát.