Tăng cân và sụt cân bất thường

Triệu chứng này là gì

Cân nặng phản ánh cân bằng giữa năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao, nhưng cả hai vế đều chịu điều khiển của hormone chứ không chỉ của ý chí. Hormone tuyến giáp đặt tốc độ chuyển hóa nền; insulin quyết định năng lượng được dùng hay được cất trữ; cortisol ảnh hưởng tới nơi mỡ tích lại. Vì vậy khi cân nặng đổi rõ mà ăn uống và vận động không thay đổi, phần cần xem nằm ở các hệ điều khiển này chứ không phải ở nỗ lực cá nhân.

Điều đáng chú ý là tốc độ và bối cảnh, chứ không phải con số tuyệt đối. Thay đổi khoảng năm phần trăm cân nặng trong sáu tháng mà không chủ đích là mốc thường được dùng để bắt đầu tìm nguyên nhân. Kiểu phân bố cũng có ý nghĩa: mỡ tập trung ở bụng và mặt trong khi tay chân teo nhỏ mang ý nghĩa khác hẳn với tăng cân đều toàn thân.

Cần tách khỏi các dao động bình thường: cân nặng lên xuống một tới hai ký trong ngày là do nước, muối và thức ăn trong ruột, không phải do mỡ.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sụt trên năm phần trăm cân nặng trong vài tháng mà không hề ăn kiêng
• Sụt cân kèm sốt kéo dài, ra mồ hôi trộm ban đêm hoặc nổi hạch không đau
• Sụt cân kèm nuốt nghẹn tăng dần, đi ngoài ra máu hoặc ho ra máu
• Tăng cân nhanh trong vài ngày kèm phù chân, khó thở khi nằm
• Ăn rất nhiều mà vẫn sụt cân, kèm hồi hộp, run tay và sợ nóng
• Sụt cân ở người có ý nghĩ sợ tăng cân tới mức nhịn ăn, gây nôn hoặc dùng thuốc để giảm cân

Những nguyên nhân có thể gặp

• Cường giáp, làm chuyển hóa tăng nên sụt cân dù ăn nhiều, kèm hồi hộp và sợ nóng
• Suy giáp, làm chuyển hóa chậm nên tăng cân kèm sợ lạnh, da khô, táo bón và mệt
• Đường máu cao chưa kiểm soát, gây sụt cân do năng lượng bị thải ra theo nước tiểu
• Dư thừa cortisol kéo dài, đặc trưng bởi mặt tròn lên, mỡ tụ ở thân trong khi tay chân nhỏ đi
• Hội chứng buồng trứng đa nang, thường kèm kinh nguyệt thưa và rậm lông
• Bệnh lý tiêu hóa làm giảm hấp thu như bệnh celiac, viêm ruột mạn tính
• Bệnh mạn tính đang tiến triển ở tim, phổi, gan hoặc thận
• Trầm cảm và rối loạn lo âu, có thể gây cả tăng lẫn giảm cân
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày
• Bệnh lý ác tính, thường sụt cân đi kèm mệt và chán ăn kéo dài

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Hai nhóm nguyên nhân trái ngược nhau có thể cùng tồn tại trong một người, nên việc xác định cần xét nghiệm chứ không dựa vào hướng thay đổi của cân nặng.

Lời khuyên

• Cân vào cùng một thời điểm mỗi tuần, buổi sáng sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn, ghi lại thành bảng để thấy xu hướng thay vì dao động ngày qua ngày
• Ghi lại cả những gì đi kèm: mức ăn, nhiệt độ cơ thể chịu được, tình trạng đi ngoài, giấc ngủ và tâm trạng
• Không tự nhịn ăn hay bỏ bữa để chỉnh cân trước khi biết nguyên nhân, vì với nhiều nguyên nhân việc đó làm nặng thêm
• Không tự dùng các sản phẩm quảng cáo giúp tăng hoặc giảm cân nhanh, kể cả loại giới thiệu là thảo dược
• Ăn đủ đạm trong mỗi bữa và chia nhỏ bữa nếu đang sụt cân do chán ăn
• Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau và đạm nạc thay vì đường tinh luyện nếu đang tăng cân
• Duy trì vận động đều đặn, kết hợp đi bộ với các bài tập chống lại sức cản để giữ khối cơ
• Ngủ đủ giấc, vì thiếu ngủ kéo dài làm rối loạn các hormone điều hòa cảm giác đói và no
• Chụp lại vài ảnh toàn thân cách nhau vài tháng, vì thay đổi phân bố mỡ thường dễ nhận ra qua ảnh hơn qua gương
• Mang theo danh sách mọi thứ đang dùng hằng ngày khi đi khám, vì một số trong đó tác động trực tiếp lên cân nặng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi cân nặng đổi rõ trong vài tháng mà chế độ ăn và vận động giữ nguyên, khi cố gắng nhiều mà cân không nhúc nhích theo hướng mong muốn, khi thay đổi cân đi kèm mệt, sợ nóng hoặc sợ lạnh, thay đổi tính tình, rối loạn kinh nguyệt, rụng tóc hoặc da đổi khác, và khi có ai đó nhận xét ngoại hình thay đổi trước cả khi chính mình nhận ra.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết - Chuyển hóa. Buổi khám thường gồm hỏi kỹ diễn biến cân nặng theo thời gian, đo huyết áp, khám tuyến giáp, cùng xét nghiệm chức năng tuyến giáp, đường máu và công thức máu; tùy hướng nghi ngờ sẽ có thêm các thăm dò khác. Bảng theo dõi cân nặng hằng tuần là thứ có giá trị nhất mang theo, vì nó cho thấy tốc độ thay đổi — điều mà một lần cân tại phòng khám không nói lên được.