Tăng huyết áp

Tổng quan

Mỗi lần tim co bóp, máu được đẩy vào động mạch và tạo một áp lực lên thành mạch. Áp lực đó được ghi bằng hai con số: số trên là lúc tim co, số dưới là lúc tim giãn giữa hai nhịp. Tăng huyết áp là khi áp lực này cao hơn mức bình thường và duy trì như vậy trong thời gian dài, chứ không phải một lần đo cao sau khi vừa leo cầu thang hay đang lo lắng.

Áp lực cao kéo dài làm thành động mạch dày lên, mất đàn hồi và dễ tổn thương. Quá trình này diễn ra âm thầm suốt nhiều năm ở tim, não, thận và võng mạc mắt — bốn cơ quan chịu ảnh hưởng rõ nhất. Tim phải làm việc nặng hơn nên dày lên rồi suy dần; mạch máu não dễ tắc hoặc vỡ; cầu thận bị tổn thương làm chức năng lọc giảm.

Điểm quan trọng nhất cần hiểu là bệnh gần như không gây triệu chứng gì cho tới khi đã có biến chứng. Nhiều người tin rằng huyết áp cao sẽ làm đau đầu hay chóng mặt, nhưng phần lớn trường hợp hoàn toàn không có cảm giác gì bất thường. Vì vậy đây là bệnh chỉ phát hiện được bằng cách đo, và việc kiểm soát tốt mang lại lợi ích nằm ở tương lai chứ không làm người bệnh dễ chịu hơn ngay.

Các biểu hiện thường gặp

• Hầu hết trường hợp không có triệu chứng nào, chỉ phát hiện khi đo huyết áp
• Đau đầu vùng gáy, thường vào buổi sáng sớm, ở một số người khi huyết áp rất cao
• Chóng mặt hoặc cảm giác nặng đầu
• Nhìn mờ thoáng qua
• Chảy máu cam không rõ nguyên nhân
• Hồi hộp, đánh trống ngực
• Mệt bất thường khi làm việc gắng sức nhẹ
• Các biểu hiện xuất hiện muộn thường đã là của biến chứng chứ không phải của chính tăng huyết áp

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau đầu dữ dội đột ngột kèm nôn vọt, nhìn mờ hoặc lú lẫn
• Yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó — dù chỉ thoáng qua rồi hết
• Đau tức ngực, cảm giác đè nặng lan lên hàm hoặc cánh tay trái
• Khó thở đột ngột, không nằm được phải ngồi dậy mới dễ thở
• Co giật, hoặc rối loạn ý thức
• Đau bụng dữ dội lan ra sau lưng
• Huyết áp tăng rất cao ở người đang mang thai, kèm phù mặt tay và nhìn mờ
• Tiểu rất ít hoặc nước tiểu có màu đỏ

Lời khuyên

• Đo huyết áp tại nhà đều đặn và ghi lại: đo sau khi ngồi nghỉ năm phút, cùng khung giờ mỗi ngày, tay đặt ngang tim — bảng ghi này có giá trị hơn hẳn một lần đo tại phòng khám
• Không đo ngay sau khi vận động, sau khi uống cà phê hay khi đang căng thẳng, vì kết quả sẽ không phản ánh mức nền
• Giảm muối trong bữa ăn: bớt nước mắm, nước chấm, đồ muối chua, mì ăn liền và đồ chế biến sẵn — đây là thay đổi tạo khác biệt rõ nhất trong khẩu phần của người Việt
• Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu
• Vận động đều đặn ít nhất một trăm năm mươi phút mỗi tuần, chia thành các buổi trong tuần
• Giảm cân từ từ nếu thừa cân; giảm được một phần nhỏ cân nặng đã kéo huyết áp xuống đáng kể
• Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá — thuốc lá làm tổn thương trực tiếp thành mạch, cộng thêm vào tác hại của huyết áp cao
• Ngủ đủ và giữ giờ giấc đều; ngáy to kèm ngưng thở khi ngủ là nguyên nhân làm huyết áp khó kiểm soát và cần được khám riêng
• Tìm cách giảm căng thẳng phù hợp với mình như thở chậm, đi bộ, thiền
• Uống thuốc đúng chỉ định và không tự ngưng khi huyết áp về bình thường — chỉ số tốt là nhờ đang điều trị chứ không phải bệnh đã hết; đây là sai lầm phổ biến nhất và cũng nguy hiểm nhất
• Tái khám đúng hẹn kể cả khi đang thấy hoàn toàn khỏe

Một phần tăng huyết áp có nền di truyền và không phòng tránh tuyệt đối được; những điều trên nhằm kiểm soát chỉ số và phòng biến chứng, không thay thế điều trị. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đo huyết áp định kỳ từ tuổi trưởng thành ngay cả khi hoàn toàn khỏe mạnh, vì bệnh không có triệu chứng. Cần đi khám khi kết quả đo tại nhà cao lặp lại nhiều lần ở các ngày khác nhau, khi đã được chẩn đoán nhưng chỉ số vẫn dao động nhiều, hoặc khi xuất hiện đau đầu, nhìn mờ, hồi hộp bất thường. Người có người thân mắc tăng huyết áp sớm, người thừa cân, người có đái tháo đường hoặc bệnh thận, và phụ nữ mang thai nên kiểm tra thường xuyên hơn.

Chuyên khoa phù hợp là Tim mạch hoặc Nội tổng quát. Bác sĩ thường đo huyết áp nhiều lần ở các thời điểm khác nhau trước khi kết luận, hỏi về lối sống cùng tiền sử gia đình, khám tim mạch, rồi làm một số xét nghiệm đánh giá tổn thương cơ quan đích ở tim, thận và mắt. Mức huyết áp cần đạt khác nhau giữa từng người tùy tuổi và bệnh kèm theo, nên không nên tự so kết quả của mình với người khác.