Táo bón chức năng

Tổng quan

Táo bón được hiểu là đi ngoài thưa hơn bình thường, phân khô cứng, phải rặn nhiều, hoặc có cảm giác đi chưa hết. Số lần đi ngoài bình thường ở người khỏe mạnh dao động khá rộng, từ ba lần một ngày tới ba lần một tuần, nên điều quan trọng là sự thay đổi so với nhịp vốn có của chính mình chứ không phải một con số cố định.

Gọi là táo bón chức năng khi tình trạng này xảy ra mà không tìm thấy tổn thương thực thể ở ruột hay nguyên nhân bệnh lý nào khác. Cơ chế thường là phối hợp của nhiều yếu tố: phân đi qua đại tràng chậm nên bị hút nước nhiều, chế độ ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động, và thói quen nhịn khi có cảm giác muốn đi.

Thói quen nhịn đáng chú ý hơn nhiều người nghĩ. Khi phân ở lại trực tràng lâu, cảm giác muốn đi giảm dần và phân tiếp tục mất nước, tạo thành vòng lặp khiến lần sau đi càng khó. Đây là lý do phần lớn lời khuyên xoay quanh việc lập lại một nhịp đi ngoài đều đặn chứ không chỉ nhắm vào chất xơ.

Các biểu hiện thường gặp

• Đi ngoài thưa hơn nhịp vốn có của mình
• Phân khô, cứng, thành cục nhỏ rời rạc
• Phải rặn nhiều, mất nhiều thời gian trong mỗi lần đi
• Cảm giác tắc nghẽn ở hậu môn, hoặc đi xong vẫn thấy chưa hết
• Đầy bụng, chướng hơi, nặng bụng dưới
• Đau bụng âm ỉ, đỡ đi sau khi đi ngoài được
• Đôi khi phải dùng tay hỗ trợ mới đi được
• Chán ăn và cảm giác uể oải trong những ngày chưa đi được

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Không đi ngoài và không trung tiện được, kèm bụng chướng căng và nôn
• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê
• Đau bụng dữ dội liên tục, bụng cứng khi ấn vào
• Sụt cân ngoài ý muốn kèm táo bón mới xuất hiện
• Phân đột ngột nhỏ dẹt bất thường kéo dài nhiều tuần
• Táo bón mới xuất hiện lần đầu ở người trên năm mươi tuổi
• Thiếu máu biểu hiện bằng da xanh và mệt nhiều
• Táo bón kèm nôn liên tục không giữ được thức ăn

Lời khuyên

• Tập một nhịp đi ngoài cố định: ngồi toilet vào cùng một khung giờ mỗi ngày, tốt nhất là sau bữa sáng khoảng mười lăm tới ba mươi phút, kể cả khi chưa thấy buồn đi
• Không nhịn khi đã có cảm giác muốn đi, vì nhịn nhiều lần làm mất dần phản xạ này
• Kê một ghế thấp dưới chân khi ngồi toilet để đầu gối cao hơn hông, tư thế này giúp đi ngoài dễ hơn rõ rệt
• Không ngồi toilet quá lâu và không mang điện thoại vào, vì ngồi lâu rặn nhiều làm tăng nguy cơ trĩ
• Tăng chất xơ từ từ trong vài tuần bằng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; tăng đột ngột thường gây chướng bụng nặng thêm
• Uống đủ nước đều trong ngày, vì chất xơ chỉ phát huy tác dụng khi có đủ nước
• Vận động đều đặn như đi bộ ba mươi phút mỗi ngày; ít vận động là một trong những yếu tố dễ sửa nhất
• Ăn đúng bữa, đặc biệt không bỏ bữa sáng, vì bữa ăn là tín hiệu kích hoạt nhu động ruột mạnh nhất trong ngày
• Không lạm dụng các biện pháp tống phân kéo dài mà không có hướng dẫn, vì dùng lâu ngày làm ruột phụ thuộc và tình trạng nặng thêm
• Rà lại các thuốc đang dùng cùng bác sĩ, vì một số loại điều trị dài ngày gây táo bón như tác dụng phụ

Táo bón đi kèm bệnh lý nền như suy giáp, đái tháo đường hoặc bệnh thần kinh sẽ không cải thiện chỉ bằng thay đổi lối sống; với nhóm này, kiểm soát tình trạng nền mới là điều tạo ra khác biệt. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi táo bón kéo dài trên vài tuần dù đã điều chỉnh ăn uống và vận động, khi phải dùng biện pháp hỗ trợ thường xuyên mới đi được, khi kèm đau bụng nhiều, hoặc khi thói quen đi ngoài thay đổi rõ so với trước. Người trên năm mươi tuổi mới bị táo bón lần đầu, người có người thân mắc ung thư đại trực tràng, và người đang có bệnh tuyến giáp hoặc đái tháo đường nên đi khám sớm hơn mốc đó.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa. Bác sĩ thường hỏi kỹ về nhịp đi ngoài trước và sau khi thay đổi, chế độ ăn, mức vận động và các thuốc đang dùng, khám bụng cùng vùng hậu môn trực tràng, rồi cân nhắc xét nghiệm hoặc nội soi tùy theo tuổi và sự có mặt của các dấu hiệu cảnh báo. Mang theo nhật ký đi ngoài trong hai tuần sẽ giúp buổi khám chính xác hơn nhiều.