Tay chân miệng

Tổng quan

Tay chân miệng là bệnh nhiễm virus đường ruột, gặp chủ yếu ở trẻ dưới năm tuổi. Bệnh lây qua đường tiêu hoá và qua dịch tiết: nước bọt, dịch mụn nước, phân. Vì vậy nó lan rất nhanh trong nhà trẻ và trong gia đình có nhiều trẻ nhỏ, thường bùng lên thành đợt vào khoảng giao mùa.

Biểu hiện điển hình là sốt kèm loét ở niêm mạc miệng và mụn nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông và đầu gối. Các nốt này thường không ngứa — điểm phân biệt hữu ích với thủy đậu vốn ngứa nhiều và mọc rải rác khắp thân mình. Trẻ đau miệng nên bỏ ăn, bỏ bú và quấy khóc, và mất nước vì không chịu uống là vấn đề thực tế hay gặp nhất.

Điều cần biết rõ: phần lớn trường hợp nhẹ và tự khỏi sau khoảng bảy tới mười ngày. Nhưng bệnh do một số týp virus có thể gây biến chứng ở thần kinh, tim và phổi, diễn tiến rất nhanh trong vòng vài giờ. Đó là lý do việc theo dõi các dấu hiệu cảnh báo quan trọng hơn nhiều so với việc chăm sóc các nốt ngoài da.

Dấu hiệu cảnh báo sớm nhất và dễ bỏ sót nhất là giật mình chới với khi trẻ đang thiu thiu ngủ. Cha mẹ cần đếm số lần giật mình trong ba mươi phút; từ hai lần trở lên là lý do đưa trẻ đi viện ngay.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt nhẹ tới vừa trong một tới hai ngày đầu
• Loét đỏ hoặc vết trợt ở lưỡi, lợi và mặt trong má
• Mụn nước nhỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông và đầu gối
• Các nốt thường không ngứa và không đau nhiều ngoài da
• Trẻ bỏ ăn, bỏ bú, chảy nhiều nước dãi vì đau miệng
• Quấy khóc, khó chịu, ngủ không yên
• Nôn hoặc đi ngoài phân lỏng ở một số trẻ
• Bong da đầu ngón tay ngón chân và có thể bong móng sau vài tuần

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Giật mình chới với khi thiu thiu ngủ, từ hai lần trở lên trong ba mươi phút
• Sốt cao liên tục trên hai ngày hoặc sốt trên ba mươi chín độ khó hạ
• Nôn nhiều, không uống được nước, tiểu rất ít
• Run tay chân, đi loạng choạng, ngồi không vững
• Yếu tay chân, mắt nhìn ngược lên hoặc đảo bất thường
• Thở nhanh, thở khó, tím môi hoặc đầu ngón tay
• Li bì, khó đánh thức, hoặc kích thích vật vã liên tục
• Da nổi vân tím, tay chân lạnh, vã mồ hôi

Lời khuyên

• Đếm số lần trẻ giật mình trong ba mươi phút khi ngủ và ghi lại, đây là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất và cũng dễ bỏ sót nhất
• Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ liên tục bằng thìa hoặc ống hút thay vì ép uống nhiều một lúc
• Chọn đồ ăn nguội, mềm, loãng như cháo nguội, sữa mát, sữa chua, tránh đồ nóng, mặn và chua vì chạm vào vết loét rất đau
• Cho trẻ ăn nhiều bữa nhỏ và không ép ăn, ưu tiên giữ đủ nước hơn là giữ đủ bữa
• Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý, không chà xát mạnh vào vết loét
• Không chọc vỡ mụn nước, giữ da sạch và cắt móng tay ngắn để trẻ không cào xước
• Không kiêng tắm và không kiêng gió, tắm nhanh bằng nước ấm ở nơi kín gió giúp trẻ dễ chịu và giảm nguy cơ nhiễm khuẩn da
• Cho trẻ nghỉ học và cách ly tại nhà ít nhất mười ngày kể từ khi khởi bệnh, đồng thời báo cho nhà trẻ để cắt chuỗi lây
• Rửa tay bằng xà phòng cho cả trẻ và người chăm sóc trước khi ăn, sau khi thay tã và sau khi đi vệ sinh
• Lau rửa đồ chơi, tay nắm cửa, sàn nhà và giặt riêng quần áo của trẻ bằng nước nóng
• Không tự dùng thuốc kháng sinh vì đây là bệnh do virus, và không bôi các loại thuốc màu lên nốt vì chúng che mất diễn biến mà bác sĩ cần quan sát

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên cho trẻ đi khám ngay khi nghi ngờ tay chân miệng để được phân độ và hướng dẫn theo dõi cụ thể. Cần đưa trẻ đi cấp cứu không trì hoãn khi có giật mình chới với, sốt cao khó hạ trên hai ngày, nôn nhiều, run chi, đi loạng choạng, thở bất thường hoặc li bì.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng khám tổn thương ở miệng và da kết hợp bệnh cảnh dịch tễ. Việc quan trọng nhất của buổi khám là phân độ nặng và hướng dẫn cha mẹ những dấu hiệu phải quay lại ngay — vì bệnh có thể chuyển độ trong vài giờ, giữa hai lần khám. Xét nghiệm xác định týp virus chỉ cần trong một số tình huống. Trẻ được cho theo dõi tại nhà vẫn cần tái khám hằng ngày theo hẹn trong những ngày đầu.