Tê bì chân tay

Triệu chứng này là gì

Cảm giác trên da được các dây thần kinh dẫn về tủy sống rồi lên não. Khi một đoạn nào đó trên đường dẫn truyền này bị chèn ép, thiếu máu nuôi hoặc tổn thương, tín hiệu gửi về sẽ sai lệch. Người gặp tình trạng này mô tả bằng nhiều cách: châm chích như kim châm, kiến bò, rát bỏng, nặng như đeo găng, hoặc mất hẳn cảm giác nên giẫm phải vật nhọn mà không biết.

Chi tiết có giá trị nhất là vùng tê nằm ở đâu và có đối xứng không. Tê hai bên đối xứng theo kiểu đi găng ở bàn tay và đi tất ở bàn chân gợi tổn thương lan tỏa nhiều dây thần kinh ngoại biên. Tê gọn trong một dải da nhất định gợi một rễ hoặc một dây thần kinh riêng lẻ bị chèn. Tê nửa người xuất hiện đột ngột lại thuộc nhóm hoàn toàn khác về mức khẩn.

Yếu tố thứ hai là thời gian. Tê thoáng qua khi ngồi xổm hay gối đầu lên tay rồi hết trong vài phút là hiện tượng bình thường của việc đè ép tạm thời. Tê kéo dài nhiều tuần, nặng dần, hoặc kèm yếu cơ là chuyện khác và cần được khám.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Tê nửa người xuất hiện đột ngột, nhất là khi kèm méo miệng, nói đớ hoặc yếu một bên tay chân
• Tê lan nhanh từ bàn chân lên dần trong vài giờ tới vài ngày, kèm hai chân yếu đi
• Tê vùng bẹn và quanh hậu môn kèm bí tiểu hoặc không giữ được nước tiểu
• Tê kèm đau cột sống dữ dội và sốt
• Tê một bên chân kèm chân lạnh, tái nhợt và đau tăng lên khi để thấp
• Tê xuất hiện ngay sau chấn thương vùng cổ hoặc lưng

Ba nhóm đầu là những tình huống mà khoảng cách giữa xử trí sớm và muộn tính bằng giờ, nên cần tới cơ sở y tế ngay chứ không chờ lịch hẹn.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Chèn ép dây thần kinh tại một điểm hẹp, như hội chứng ống cổ tay hoặc chèn ép dây thần kinh trụ ở khuỷu
• Thoát vị đĩa đệm cổ hoặc thắt lưng chèn vào rễ thần kinh, tê thường đi kèm đau lan theo một dải
• Tổn thương nhiều dây thần kinh do đường máu cao kéo dài, thường bắt đầu đối xứng ở hai bàn chân
• Thiếu vitamin nhóm B kéo dài, gặp ở người ăn kiêng nghiêm ngặt lâu ngày hoặc uống rượu nhiều
• Suy giáp, khi chuyển hóa chậm ảnh hưởng tới dẫn truyền thần kinh
• Bệnh động mạch chi dưới làm giảm máu nuôi, tê thường kèm lạnh chân và đau khi đi bộ
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày trên dây thần kinh
• Thở nhanh sâu khi lo âu, gây tê quanh miệng và đầu các ngón, hết sau khi thở lại bình thường

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Việc xác định tổn thương nằm ở dây thần kinh, ở rễ hay ở trung ương cần thăm khám, không suy ra được từ mô tả cảm giác.

Lời khuyên

• Đổi tư thế và cử động nhẹ mỗi khoảng một giờ nếu công việc buộc ngồi lâu hoặc lặp một động tác
• Tránh ngồi bắt chéo chân, quỳ lâu hoặc gối đầu lên cánh tay khi ngủ, vì đây là các kiểu đè ép dây thần kinh thường gặp
• Giữ cổ tay ở tư thế thẳng khi dùng bàn phím và chuột, kê đệm cổ tay nếu bàn quá cao
• Với tê bàn tay về đêm, thử để tay cao trên gối và tránh nằm đè lên tay
• Kiểm tra bàn chân mỗi tối nếu đã có tê chân, tìm vết xước, phồng rộp hay dị vật, vì vùng mất cảm giác bị thương mà không biết
• Đi giày vừa chân, kín mũi, kiểm tra bên trong giày trước khi xỏ để tránh sạn và vật cứng
• Không dùng túi chườm nóng hay ngâm nước nóng lên vùng tê, vì da mất cảm giác rất dễ bị bỏng mà không kịp phản ứng
• Bỏ rượu nếu đang uống nhiều, đây là một trong số ít nguyên nhân gây tê mà việc dừng lại có tác động rõ
• Ăn đa dạng nhóm thực phẩm thay vì kiêng khem kéo dài một nhóm, nhất là khi đang ăn chay trường
• Ghi lại vùng tê bằng cách khoanh trên hình vẽ đơn giản và ghi thời điểm nặng nhất trong ngày, đây là thông tin bác sĩ cần mà rất khó nhớ lại chính xác

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi tê kéo dài trên hai tuần không giảm, khi vùng tê rộng dần, khi tê kèm yếu cơ hoặc cầm nắm hay đánh rơi đồ vật, khi tê làm mất ngủ, và khi tê xuất hiện ở người có đường máu cao hay bệnh tuyến giáp đã biết. Tê ở bàn chân đáng đi khám sớm hơn tê ở tay, vì vùng mất cảm giác ở chân dễ bị thương mà không phát hiện.

Chuyên khoa phù hợp là Thần kinh; nếu tê rõ ràng đi kèm đau cột sống lan theo một dải thì Cơ xương khớp cũng là lối vào hợp lý. Buổi khám thường gồm thử cảm giác từng vùng, thử phản xạ và sức cơ, các nghiệm pháp ép tại chỗ hẹp, và tùy hướng nghi ngờ có thể thêm xét nghiệm máu hoặc đo dẫn truyền thần kinh.