Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài

Triệu chứng này là gì

Nhịp đi ngoài bình thường dao động rất rộng giữa người này với người khác — từ ba lần một ngày tới ba lần một tuần đều có thể là bình thường. Vì vậy điều có ý nghĩa không phải một con số cố định, mà là sự thay đổi so với nhịp vốn có của chính mình và sự thay đổi đó kéo dài bao lâu.

Thay đổi đáng chú ý gồm nhiều dạng: từ đều đặn chuyển sang táo bón kéo dài, hoặc ngược lại tiêu chảy dai dẳng, hoặc xen kẽ hai kiểu; hình dạng phân đổi khác, đặc biệt là phân nhỏ dẹt bất thường; xuất hiện nhầy hoặc máu trong phân; cảm giác mót rặn nhưng đi không được, hoặc đi xong vẫn thấy chưa hết.

Phần lớn trường hợp có nguyên nhân lành tính — thay đổi chế độ ăn, căng thẳng, hội chứng ruột kích thích, hoặc một đợt nhiễm trùng. Nhưng đây cũng là nhóm biểu hiện sớm điển hình nhất của ung thư đại trực tràng, một bệnh phát hiện sớm thì kết quả điều trị rất khác. Đó là lý do mốc thời gian quan trọng: thay đổi kéo dài trên khoảng bốn tuần, đặc biệt ở người trên năm mươi tuổi, cần được đánh giá thay vì chờ thêm.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đi ngoài ra máu đỏ tươi lượng nhiều, hoặc phân đen như hắc ín
• Không đi ngoài và không trung tiện được kèm bụng chướng và nôn
• Đau bụng dữ dội liên tục, bụng cứng khi ấn
• Sụt cân nhanh không chủ ý đi kèm
• Thiếu máu biểu hiện bằng da xanh, mệt nhiều, hoa mắt khi đứng lên
• Sờ thấy khối ở bụng
• Sốt cao kéo dài kèm tiêu chảy
• Tiêu chảy làm mất nước rõ: môi khô, mắt trũng, tiểu rất ít
• Phân nhỏ dẹt bất thường kéo dài nhiều tuần

Những nguyên nhân có thể gặp

• Thay đổi chế độ ăn, lượng chất xơ hoặc lượng nước uống vào
• Hội chứng ruột kích thích
• Táo bón chức năng
• Nhiễm trùng đường tiêu hóa, thường khởi phát rõ và tự giới hạn
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày
• Bệnh viêm ruột mạn tính
• Bệnh celiac hoặc không dung nạp thức ăn
• Cường giáp làm đi ngoài nhiều lần, suy giáp làm táo bón
• Đái tháo đường gây tổn thương thần kinh ruột
• Polyp đại trực tràng
• Ung thư đại trực tràng
• Trĩ và nứt kẽ hậu môn, thường gây máu đỏ tươi bám ngoài phân

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Máu trong phân rất hay được mặc định là do trĩ — nhưng đó cũng là biểu hiện của các bệnh khác cần loại trừ, và không thể phân biệt bằng cảm nhận.

Lời khuyên

• Ghi nhật ký đi ngoài trong hai tới bốn tuần: số lần, hình dạng phân, có máu hay nhầy không, món ăn trong ngày — đây là dữ liệu bác sĩ cần và rất khó nhớ lại chính xác
• Chụp ảnh nếu thấy máu hoặc phân bất thường; mô tả bằng lời thường không đủ rõ
• Ghi rõ máu đỏ tươi bám ngoài phân hay lẫn trong phân, vì hai kiểu này gợi ý vị trí khác nhau
• Ăn đủ chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, và tăng dần từ từ
• Uống đủ nước đều trong ngày, vì chất xơ chỉ phát huy tác dụng khi có đủ nước
• Vận động đều đặn như đi bộ ba mươi phút mỗi ngày
• Tập nhịp đi ngoài cố định, tốt nhất sau bữa sáng, và không nhịn khi đã buồn đi
• Hạn chế rượu bia, thịt đỏ và thịt chế biến sẵn
• Bỏ thuốc lá
• Giữ cân nặng hợp lý
• Đi tầm soát đại trực tràng theo khuyến cáo phù hợp với tuổi, kể cả khi hoàn toàn không có triệu chứng — polyp giai đoạn đầu không gây biểu hiện nào nhưng cắt bỏ được và ngăn được diễn tiến
• Cho bác sĩ biết nếu trong gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp, vì điều đó thay đổi lịch tầm soát

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi thay đổi nhịp đi ngoài kéo dài trên khoảng bốn tuần, khi có máu trong phân dù chỉ một lần, khi phân đổi hình dạng kéo dài, khi kèm đau bụng dai dẳng, hoặc khi có cảm giác đi chưa hết thường xuyên. Đừng mặc định máu trong phân là do trĩ rồi tự theo dõi.

Cần đi khám sớm hơn nếu bạn trên năm mươi tuổi, có người thân mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp, có bệnh viêm ruột mạn tính, hoặc kèm sụt cân và thiếu máu.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa. Bác sĩ thường hỏi kỹ nhịp đi ngoài trước và sau khi thay đổi, khám bụng và vùng hậu môn trực tràng, làm xét nghiệm máu kiểm tra thiếu máu, và tùy tuổi cùng dấu hiệu cảnh báo có thể chỉ định xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân hoặc nội soi đại tràng — thăm dò này vừa quan sát trực tiếp vừa cắt bỏ được polyp ngay trong lúc soi.