Thiếu máu

Tổng quan

Hồng cầu mang một chất gọi là hemoglobin, có nhiệm vụ gắn oxy ở phổi rồi vận chuyển tới mọi mô trong cơ thể. Thiếu máu là tình trạng lượng hemoglobin hoặc số lượng hồng cầu giảm, khiến khả năng vận chuyển oxy không đủ đáp ứng nhu cầu. Các cơ quan thiếu oxy sẽ hoạt động kém hiệu quả, và đó là gốc rễ của hầu hết triệu chứng.

Cơ thể có khả năng bù trừ khá tốt trong giai đoạn đầu: tim đập nhanh hơn và thở nhanh hơn để đưa được nhiều oxy hơn với cùng lượng hồng cầu. Vì vậy khi tình trạng diễn ra từ từ, người bệnh có thể không thấy gì rõ ràng cho tới khi đã khá nặng, chỉ cảm nhận mơ hồ rằng mình mệt hơn trước.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là thiếu máu không phải một bệnh riêng mà là một dấu hiệu. Nguyên nhân rất đa dạng: mất máu kéo dài, thiếu nguyên liệu tạo máu, tủy xương giảm sản xuất, hoặc hồng cầu bị phá hủy quá nhanh. Vì vậy việc tìm nguyên nhân quan trọng ngang với việc bù đắp phần thiếu, và tự bổ sung sắt mà không tìm nguyên nhân có thể che lấp một vấn đề cần được phát hiện sớm.

Các biểu hiện thường gặp

• Mệt mỏi kéo dài, uể oải dù ngủ đủ
• Da, niêm mạc mắt và lòng bàn tay nhợt nhạt hơn bình thường
• Hụt hơi khi gắng sức nhẹ như leo cầu thang, đi nhanh
• Hoa mắt, tối sầm khi đứng dậy
• Tim đập nhanh hoặc cảm giác đánh trống ngực
• Đau đầu, khó tập trung, hay quên
• Tay chân lạnh
• Móng tay giòn dễ gãy, tóc rụng nhiều
• Rát lưỡi hoặc loét khóe miệng
• Thèm ăn những thứ không phải thức ăn như đá lạnh, đất — biểu hiện khá đặc trưng của thiếu sắt

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau ngực, khó thở nhiều khi nghỉ, hoặc ngất
• Nôn ra máu, hoặc đi ngoài phân đen như bã cà phê
• Ra máu âm đạo nhiều bất thường không cầm được
• Da rất nhợt kèm tim đập rất nhanh và vã mồ hôi lạnh
• Lú lẫn, lơ mơ, hoặc yếu tới mức không ngồi dậy được
• Vàng da, vàng mắt kèm nước tiểu sẫm màu
• Sốt cao kèm dễ bầm tím và chảy máu chân răng tự nhiên
• Thiếu máu ở người đang có bệnh tim, vì nhóm này chịu đựng kém hơn nhiều

Lời khuyên

• Đi khám để tìm nguyên nhân trước khi tự bổ sung bất cứ thứ gì — đây là điều quan trọng nhất; bổ sung sắt khi chưa rõ nguyên nhân có thể làm chậm phát hiện một vấn đề cần xử trí sớm
• Ăn thực phẩm giàu sắt: thịt đỏ, gan, lòng đỏ trứng, các loại đậu, rau lá xanh đậm
• Kết hợp thực phẩm giàu vitamin C trong cùng bữa như cam, ổi, ớt chuông, vì vitamin C tăng rõ khả năng hấp thu sắt từ thực vật
• Không uống trà đặc, cà phê ngay sau bữa ăn; chất tanin trong đó cản trở hấp thu sắt — cách bữa ăn ít nhất một giờ
• Không uống canxi hoặc sữa cùng lúc với bữa ăn giàu sắt vì chúng cạnh tranh hấp thu
• Đứng dậy từ từ theo ba nhịp để tránh choáng và ngã
• Nghỉ ngơi hợp lý, chia nhỏ công việc trong ngày thay vì làm dồn rồi kiệt sức
• Theo dõi kỳ kinh nếu là nữ: ghi lại số ngày và mức độ ra máu, vì kinh nhiều kéo dài là nguyên nhân thiếu máu rất thường gặp và hay bị bỏ qua
• Tẩy giun định kỳ theo khuyến cáo, đặc biệt ở vùng có tỷ lệ nhiễm giun cao
• Phụ nữ mang thai cần khám thai đều và làm xét nghiệm máu theo lịch, vì nhu cầu sắt tăng cao trong thai kỳ
• Uống bổ sung đúng theo chỉ định của bác sĩ và tái khám để kiểm tra lại, thay vì uống kéo dài rồi tự ngưng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi mệt kéo dài nhiều tuần kèm da xanh, khi hụt hơi với mức gắng sức trước đây vẫn làm được bình thường, khi hoa mắt thường xuyên, hoặc khi kỳ kinh ra nhiều kéo dài. Cần đi khám sớm hơn nếu kèm sụt cân, đi ngoài phân đen, đau bụng dai dẳng, hoặc nếu là nam giới và phụ nữ đã mãn kinh — ở hai nhóm này thiếu máu do thiếu sắt luôn cần tìm nguồn mất máu.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tổng quát hoặc Huyết học; nếu nghi ngờ mất máu đường tiêu hóa thì cần thêm Tiêu hóa, còn nguyên nhân phụ khoa thì khám Sản phụ khoa. Bác sĩ thường hỏi về chế độ ăn, kỳ kinh, tiền sử bệnh và các thuốc đang dùng, khám da niêm mạc, rồi làm xét nghiệm máu để xác định mức độ và định hướng nguyên nhân. Việc tìm nguyên nhân thường quan trọng hơn cả việc bù đắp phần thiếu.