Thoái hóa khớp gối

Tổng quan

Khớp gối là nơi tiếp giáp của xương đùi, xương chày và xương bánh chè. Đầu các xương được phủ một lớp sụn trơn láng giúp chúng trượt lên nhau gần như không ma sát, cùng với dịch khớp đóng vai trò bôi trơn và nuôi dưỡng sụn. Đây là khớp chịu lực lớn nhất cơ thể, gánh nhiều lần trọng lượng người mỗi khi bước lên bậc thang.

Thoái hóa khớp gối là quá trình lớp sụn đó mỏng dần và mất tính đàn hồi theo thời gian. Khi sụn mòn tới mức để lộ xương bên dưới, hai đầu xương cọ trực tiếp vào nhau gây đau và tiếng lạo xạo. Cơ thể phản ứng bằng cách tạo thêm gai xương ở rìa khớp, làm khớp biến dạng dần và giảm tầm vận động.

Một điểm hay bị hiểu sai là mức thoái hóa trên phim chụp và mức đau cảm nhận không phải lúc nào cũng đi cùng nhau: nhiều người thoái hóa rõ trên phim nhưng ít đau, và ngược lại. Điều này quan trọng vì nó có nghĩa là sức mạnh của nhóm cơ quanh khớp, cân nặng và thói quen vận động ảnh hưởng tới triệu chứng nhiều hơn người ta tưởng — và đó đều là những thứ thay đổi được.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau khớp gối tăng khi vận động và giảm khi nghỉ, đặc biệt khi lên xuống cầu thang
• Đau tăng khi ngồi xổm, quỳ, hoặc khi đứng lên từ ghế thấp
• Cứng khớp vào buổi sáng, thường dưới ba mươi phút rồi dễ chịu dần khi cử động
• Cứng khớp sau khi ngồi lâu một tư thế, phải khởi động vài bước mới đi bình thường
• Nghe tiếng lạo xạo hoặc lục cục trong khớp khi co duỗi
• Sưng nhẹ quanh khớp, nhất là sau khi đi lại nhiều
• Giảm tầm vận động, khó duỗi thẳng hoặc gập hết gối
• Cảm giác gối khuỵu, mất vững khi bước xuống bậc
• Khớp biến dạng dần ở giai đoạn muộn, chân có thể vẹo vào trong hoặc ra ngoài

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt cao và rét run
• Đau dữ dội không chịu nổi, không thể chịu lực lên chân
• Khớp kẹt cứng đột ngột, không duỗi hay gập được
• Đau xuất hiện ngay sau chấn thương, kèm sưng nhanh trong vài giờ
• Sưng đau một bên bắp chân kèm nóng đỏ
• Tê hoặc yếu chân lan rộng, đi lại loạng choạng
• Sụt cân nhanh kèm đau khớp về đêm không giảm khi nghỉ

Dấu hiệu đầu tiên đáng chú ý riêng: nhiễm trùng khớp và cơn gút cấp có biểu hiện rất khác thoái hóa và cần xử trí gấp hơn nhiều.

Lời khuyên

• Tập làm khỏe nhóm cơ đùi trước là việc hiệu quả nhất: cơ đùi khỏe chia bớt lực cho khớp, và đây là biện pháp không dùng thuốc có bằng chứng rõ nhất — nên tập theo hướng dẫn của kỹ thuật viên phục hồi chức năng
• Duy trì vận động đều đặn như đi bộ trên mặt phẳng, đạp xe, bơi; không nằm nghỉ hoàn toàn vì bất động làm cơ yếu đi và khớp đau hơn
• Tránh các động tác gây tải lớn lên khớp: ngồi xổm, quỳ, leo cầu thang nhiều, chạy trên nền cứng, mang vác nặng
• Giảm cân nếu thừa cân — mỗi ký giảm đi làm giảm nhiều lần lực đè lên khớp gối khi bước đi, đây là yếu tố thay đổi được có tác động lớn nhất
• Chườm ấm trước khi vận động để khớp mềm hơn, chườm mát sau vận động nếu thấy sưng
• Đi giày đế mềm có đệm tốt, tránh giày cao gót và dép quá cứng
• Dùng gậy chống ở tay đối bên khi đau nhiều để chia tải, và không ngại dùng vì nó giúp đi lại nhiều hơn chứ không làm yếu chân
• Kê ghế và bồn cầu đủ cao để không phải hạ người quá thấp khi ngồi xuống
• Đứng dậy đi lại vài phút sau mỗi khoảng ba mươi phút ngồi
• Không tự dùng các sản phẩm quảng cáo tái tạo sụn khi chưa hỏi bác sĩ
• Tập đều quanh năm thay vì chỉ tập trong đợt đau, vì lợi ích đến từ tính liên tục

Thoái hóa khớp là quá trình đi cùng tuổi tác nên không phòng tránh tuyệt đối được và không đảo ngược được; những điều trên nhằm làm chậm tiến triển, giảm đau và giữ khả năng đi lại. Chúng không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi đau gối kéo dài trên vài tuần, khi đau ảnh hưởng tới giấc ngủ hoặc việc đi lại hằng ngày, khi khớp sưng tái đi tái lại, khi thấy gối mất vững, hoặc khi tầm vận động giảm rõ so với trước. Người trên năm mươi tuổi, người thừa cân, người từng chấn thương gối và người làm công việc phải quỳ hoặc ngồi xổm nhiều nên đi khám sớm hơn.

Chuyên khoa phù hợp là Cơ Xương Khớp; phần tập luyện nên có hướng dẫn của Phục hồi chức năng. Bác sĩ thường hỏi về hoàn cảnh gây đau và mức ảnh hưởng tới sinh hoạt, khám tầm vận động cùng độ vững của khớp, đánh giá sức cơ đùi, rồi cân nhắc chụp phim khi cần. Điều trị thường bắt đầu bằng tập luyện và giảm cân trước, các can thiệp khác chỉ đặt ra khi những biện pháp nền tảng đó không đủ.