Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng

Tổng quan

Giữa hai đốt sống có một đĩa đệm làm nhiệm vụ giảm xóc. Đĩa đệm gồm một vòng xơ dai bao quanh phần nhân nhầy mềm ở giữa. Khi vòng xơ rạn hoặc rách, phần nhân nhầy đẩy ra ngoài và có thể chèn vào rễ thần kinh đi ra từ tuỷ sống. Đó là thoát vị đĩa đệm.

Ở vùng thắt lưng, hai tầng hay gặp nhất là chỗ nối giữa các đốt thấp nhất, nơi chịu tải lớn nhất của cả cột sống. Yếu tố thúc đẩy gồm mang vác nặng sai tư thế, ngồi lâu một chỗ nhiều năm, thừa cân, hút thuốc lá và quá trình lão hoá tự nhiên khiến đĩa đệm mất nước và giòn dần.

Đặc điểm giúp phân biệt với đau lưng cơ học thông thường là đường lan của cơn đau. Đau do thoát vị chèn rễ thần kinh không dừng ở thắt lưng mà chạy xuống mông, mặt sau hoặc mặt ngoài đùi, xuống cẳng chân và có khi tới bàn chân, theo một dải khá cố định. Ho, hắt hơi hoặc rặn làm cơn đau tăng vọt vì áp lực trong ống sống tăng theo.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau thắt lưng lan xuống mông và chân theo một đường rõ rệt, thường một bên
• Đau tăng khi ho, hắt hơi, rặn hoặc ngồi lâu
• Tê bì hoặc cảm giác kiến bò dọc theo đường đau
• Yếu cơ khiến khó nhón gót hoặc khó nhấc mũi bàn chân
• Cứng lưng buổi sáng, phải mất một lúc mới đứng thẳng được
• Dáng đi lệch sang một bên để tránh tư thế gây đau
• Đau giảm khi nằm nghiêng co gối, tăng khi đứng lâu

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Yếu hai chân tăng nhanh, đi lại khó khăn rõ trong vài giờ tới vài ngày
• Bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ, đại tiện không tự chủ
• Mất cảm giác vùng bẹn, vùng hậu môn và mặt trong hai đùi
• Đau lưng dữ dội kèm sốt cao và rét run
• Đau lưng xuất hiện ngay sau chấn thương mạnh
• Đau lưng kèm sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân

Lời khuyên

• Giữ vận động nhẹ nhàng hằng ngày thay vì nằm bất động, vì nằm dài quá hai ngày làm cơ lưng yếu đi và đau kéo dài hơn
• Khi nâng vật nặng thì ngồi xổm xuống, giữ vật sát người rồi đứng lên bằng lực chân, tuyệt đối không cúi gập lưng để nhấc
• Không vừa xoay người vừa nâng vật, vì động tác xoay có tải là kiểu gây rách vòng xơ nhanh nhất
• Đặt màn hình ngang tầm mắt, kê một gối mỏng đỡ đường cong thắt lưng khi ngồi và đứng dậy đi lại mỗi ba mươi phút
• Nằm nghiêng co gối với một chiếc gối kẹp giữa hai đầu gối, hoặc nằm ngửa kê gối dưới khoeo chân
• Tập các bài tăng sức mạnh cơ bụng và cơ lưng theo hướng dẫn của kỹ thuật viên, tăng dần chứ không tập nặng ngay
• Bơi lội hoặc đi bộ đều đặn, tránh chạy trên nền cứng và các môn phải xoay vặn thân đột ngột
• Giảm cân nếu đang thừa cân, vì mỗi cân giảm đi là tải trọng bớt đi trên đĩa đệm suốt cả ngày
• Bỏ thuốc lá, bởi hút thuốc làm giảm nuôi dưỡng đĩa đệm và khiến nó thoái hoá sớm hơn
• Không để người không có chuyên môn nắn bẻ hay giẫm lên lưng, vì thao tác sai trên nền thoát vị có thể làm chèn ép nặng thêm
• Ghi lại đường lan của cơn đau và những tư thế làm đau tăng hay giảm, vì đây là thông tin định hướng tốt nhất cho bác sĩ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Cơ xương khớp hoặc Thần kinh khi đau lan xuống chân kéo dài trên hai tuần, khi có tê bì hoặc yếu chân, và khi cơn đau làm gián đoạn giấc ngủ hay công việc. Cần đi khám ngay trong ngày nếu xuất hiện rối loạn tiểu tiện hoặc yếu hai chân tăng nhanh.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu dựa vào bệnh cảnh và khám thần kinh, trong đó các nghiệm pháp căng rễ thần kinh cho thông tin rất giá trị. Chụp cộng hưởng từ được chỉ định khi có dấu hiệu thần kinh rõ, khi triệu chứng không cải thiện sau một giai đoạn điều trị bảo tồn, hoặc khi cần loại trừ nguyên nhân khác. Phần lớn trường hợp cải thiện với điều trị bảo tồn và tập luyện đúng cách; can thiệp chỉ đặt ra ở nhóm có chỉ định rõ ràng và do bác sĩ quyết định.