Thừa cân béo phì

Tổng quan

Thừa cân béo phì là tình trạng mỡ tích tụ quá mức tới ngưỡng ảnh hưởng tới sức khỏe. Hai chỉ số thường dùng là chỉ số khối cơ thể — tính từ cân nặng và chiều cao — và vòng bụng.

Trong hai chỉ số đó, vòng bụng quan trọng hơn khi đánh giá nguy cơ chuyển hoá, vì nó phản ánh lượng mỡ nội tạng bao quanh gan và ruột — loại mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết, tiết ra các chất gây viêm và làm cơ thể đáp ứng kém với insulin. Một người có cân nặng "bình thường" nhưng vòng bụng lớn vẫn thuộc nhóm nguy cơ cao.

Một điểm quan trọng với người Việt: ngưỡng cảnh báo của người châu Á thấp hơn ngưỡng chung. Người châu Á tích mỡ nội tạng nhiều hơn ở cùng một chỉ số khối cơ thể, nên biến chứng chuyển hoá xuất hiện ở mức cân nặng thấp hơn — đừng dùng bảng ngưỡng chung trên mạng để tự yên tâm.

Điều cần nói thẳng: đây không đơn thuần là vấn đề ý chí. Cân nặng chịu ảnh hưởng của di truyền, nội tiết, giấc ngủ, thuốc đang dùng, hoàn cảnh kinh tế và môi trường thực phẩm. Cách nhìn quy hết cho sự lười biếng vừa không đúng vừa khiến người bệnh ngại đi khám.

Điểm khích lệ có thật: giảm được năm tới mười phần trăm cân nặng đã cải thiện rõ rệt đường huyết, huyết áp, mỡ máu, gan nhiễm mỡ và chất lượng giấc ngủ — không cần về "cân nặng lý tưởng" mới thấy lợi ích.

Các biểu hiện thường gặp

• Vòng bụng tăng dần, quần áo chật vùng eo
• Khó thở khi gắng sức nhẹ, leo cầu thang phải dừng lại thở
• Ngáy to, ngừng thở khi ngủ, buồn ngủ nhiều ban ngày
• Đau khớp gối, khớp háng và đau thắt lưng
• Ra mồ hôi nhiều, nóng bức khó chịu
• Da sẫm màu và dày lên ở vùng gáy, nách, nếp bẹn
• Mệt mỏi, giảm sức bền trong sinh hoạt hằng ngày
• Trào ngược dạ dày thực quản, nhất là khi nằm
• Tự ti, ngại giao tiếp, tâm trạng đi xuống

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau ngực hoặc khó thở dữ dội khi gắng sức nhẹ
• Ngừng thở khi ngủ thấy rõ kèm buồn ngủ gà gật khi lái xe
• Tăng cân rất nhanh trong vài tuần kèm phù hai chân
• Khát nhiều, tiểu nhiều và mệt lả
• Sưng đau một bên bắp chân
• Ý nghĩ tự làm hại bản thân
• Đau bụng dữ dội vùng dưới sườn phải kèm sốt

Lời khuyên

• Đo vòng bụng mỗi tháng và ghi lại, vì chỉ số này phản ánh nguy cơ chuyển hoá sát hơn cân nặng và thay đổi sớm hơn
• Đặt mục tiêu giảm năm tới mười phần trăm cân nặng trong sáu tháng, thay vì đặt mục tiêu về cân nặng lý tưởng
• Giảm từ tốn khoảng nửa ki-lô-gam tới một ki-lô-gam mỗi tuần, vì giảm cấp tốc gây mất cơ và tăng cân trở lại nhanh hơn
• Cắt hoàn toàn đồ uống có đường và thay bằng nước lọc, đây là thay đổi đơn lẻ dễ làm nhất mà tác động rõ nhất
• Ghi nhật ký ăn uống trong hai tuần đầu, bởi phần lớn người ước lượng thấp hơn lượng thực ăn khá nhiều
• Vận động ít nhất một trăm năm mươi phút mỗi tuần, và kết hợp bài tập tăng cơ để không mất khối cơ trong quá trình giảm cân
• Bắt đầu từ mức phù hợp với khớp: đi bộ, bơi, đạp xe thay vì chạy trên nền cứng khi đang có đau gối
• Ăn chậm, dùng đĩa nhỏ hơn, và ăn rau trước rồi mới tới tinh bột
• Ngủ đủ bảy tới tám tiếng, vì thiếu ngủ làm tăng cảm giác đói và làm giảm hiệu quả của mọi nỗ lực khác
• Đi khám nếu ngáy to hoặc có cơn ngừng thở khi ngủ, bởi tình trạng này vừa do thừa cân vừa khiến giảm cân khó hơn
• Không tự dùng thuốc giảm cân, trà giảm cân hay thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc, vì nhóm này thường chứa chất cấm gây hại tim mạch và gan

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Nội tiết - Chuyển hóa hoặc Dinh dưỡng khi vòng bụng vượt ngưỡng, khi đã thử giảm cân nhiều lần không thành, khi tăng cân nhanh không giải thích được, và khi đã có bệnh đi kèm như đái tháo đường, tăng huyết áp hay đau khớp.

Bác sĩ đo cân nặng, chiều cao, vòng bụng và đánh giá phân bố mỡ, kết hợp xét nghiệm đường huyết, HbA1c, mỡ máu, chức năng gan và tuyến giáp. Bước tìm nguyên nhân thứ phát rất đáng làm: suy giáp, hội chứng Cushing, hội chứng buồng trứng đa nang, và một số thuốc gây tăng cân — vì các nguyên nhân này có hướng xử lý riêng.

Bác sĩ cũng tầm soát các bệnh đi kèm thường bị bỏ sót: gan nhiễm mỡ, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, và trầm cảm. Kế hoạch điều trị được xây dựng theo từng người, gồm dinh dưỡng, vận động, hỗ trợ hành vi và trong một số trường hợp là các can thiệp chuyên sâu — tất cả đều cần theo dõi lâu dài chứ không phải một đợt là xong.