Thương hàn

Tổng quan

Thương hàn là bệnh nhiễm khuẩn toàn thân, khởi đầu từ đường tiêu hoá. Vi khuẩn vào cơ thể qua thức ăn và nước uống nhiễm bẩn, xâm nhập thành ruột rồi đi vào máu và lan tới nhiều cơ quan. Bệnh gắn chặt với điều kiện vệ sinh nguồn nước và an toàn thực phẩm.

Điểm nhận biết đặc trưng nhất là kiểu sốt: sốt tăng dần từng ngày như bậc thang trong tuần đầu, rồi giữ ở mức cao liên tục trong nhiều ngày, khác hẳn kiểu sốt cao đột ngột rồi dao động của nhiều bệnh nhiễm khuẩn khác. Người bệnh mệt lả, đau đầu, chán ăn, bụng chướng, và có thể táo bón trong tuần đầu rồi chuyển sang tiêu chảy ở tuần sau.

Một biểu hiện hay được nhắc tới là mạch chậm tương đối — nhịp tim không tăng tương xứng với mức sốt cao. Ở da bụng và ngực có thể xuất hiện các chấm hồng nhạt, số lượng ít và dễ bỏ sót.

Biến chứng đáng ngại nhất xuất hiện vào khoảng tuần thứ ba, khi các vết loét ở thành ruột có thể gây chảy máu tiêu hoá hoặc thủng ruột. Đây là lý do người bệnh cần được theo dõi tiếp trong giai đoạn tưởng như đã ổn định. Sau khi khỏi, một số người tiếp tục mang vi khuẩn trong đường mật và thải ra ngoài trong nhiều tháng mà không có triệu chứng gì — đây là nguồn lây quan trọng và cũng là lý do tái khám sau điều trị có ý nghĩa.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt tăng dần từng ngày rồi giữ ở mức cao liên tục nhiều ngày
• Đau đầu, mệt lả, người rũ rượi
• Chán ăn và sụt cân rõ
• Đau bụng âm ỉ, bụng chướng
• Táo bón trong tuần đầu, sau đó chuyển sang tiêu chảy
• Nhịp tim không tăng tương xứng với mức sốt
• Chấm hồng nhạt rải rác ở da bụng và ngực
• Lưỡi bẩn, hơi thở hôi, buồn nôn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng dữ dội đột ngột, bụng cứng như gỗ
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen như hắc ín
• Bụng chướng căng kèm bí trung tiện và đại tiện
• Li bì, lú lẫn, nói lảm nhảm hoặc co giật
• Tụt huyết áp, da tái, tay chân lạnh, tim đập rất nhanh
• Sốt cao liên tục kèm thở nhanh và khó thở
• Không uống được nước, tiểu rất ít trong nhiều giờ

Lời khuyên

• Đi khám sớm khi sốt kéo dài trên ba ngày mà không rõ nguyên nhân, vì kiểu sốt tăng dần rất dễ bị bỏ qua trong những ngày đầu
• Uống nhiều nước và dung dịch bù điện giải pha đúng tỉ lệ, chia đều trong ngày
• Ăn đồ mềm, lỏng, ít chất xơ thô trong giai đoạn bệnh để giảm cọ xát lên các vết loét ở thành ruột
• Tránh vận động mạnh, không mang vác nặng và không xoa bóp bụng trong ít nhất ba tuần, vì thành ruột đang mỏng và dễ thủng
• Uống thuốc theo đúng đủ liệu trình bác sĩ kê và không dừng khi vừa hết sốt, bởi dừng sớm dẫn tới tái phát và tạo người mang vi khuẩn kéo dài
• Không tự mua kháng sinh uống theo mách bảo, vì dùng sai loại và sai liều làm vi khuẩn khó xử lý hơn về sau
• Ăn chín uống sôi tuyệt đối, tránh rau sống, gỏi, tiết canh và nước đá không rõ nguồn gốc
• Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, trước khi nấu nướng và sau khi đi vệ sinh
• Người bệnh dùng riêng bát đũa, khăn mặt, và xử lý chất thải đúng cách để không lây cho người trong nhà
• Người làm nghề chế biến thực phẩm phải nghỉ việc cho tới khi bác sĩ xác nhận không còn thải vi khuẩn
• Đi tái khám và làm xét nghiệm kiểm tra sau điều trị theo đúng hẹn, để biết mình có trở thành người mang vi khuẩn không triệu chứng hay không

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi sốt kéo dài trên ba ngày không rõ nguyên nhân, đặc biệt khi kèm đau bụng, rối loạn tiêu hoá và mệt lả, hoặc khi vừa đi tới vùng có điều kiện vệ sinh kém. Cần đi cấp cứu ngay khi đau bụng dữ dội, bụng cứng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc rối loạn ý thức.

Bác sĩ chẩn đoán bằng cấy máu — đây là xét nghiệm có giá trị nhất và cho kết quả tốt nhất trong tuần đầu của bệnh, nên đi khám sớm không chỉ giúp xử trí sớm mà còn giúp chẩn đoán chính xác hơn. Cấy phân và các xét nghiệm huyết thanh được dùng bổ sung. Bác sĩ sẽ theo dõi sát trong tuần thứ ba vì đây là thời điểm biến chứng ruột hay xuất hiện, và sẽ hẹn kiểm tra lại sau điều trị để xác nhận đã sạch vi khuẩn.