Thủy đậu

Tổng quan

Thủy đậu do virus lây rất mạnh qua đường hô hấp và qua tiếp xúc với dịch mụn nước. Một người mắc bệnh có thể lây cho hầu hết những người chưa có miễn dịch sống cùng nhà. Thời gian lây bắt đầu từ một tới hai ngày trước khi nổi ban — tức lúc chưa ai biết mình đang bệnh — và kéo dài tới khi toàn bộ nốt đã đóng vảy khô.

Đặc điểm nhận biết là ban mọc thành nhiều đợt, nên tại cùng một thời điểm trên da có đủ các dạng: nốt sẩn đỏ mới nổi, mụn nước trong, mụn nước đục, và nốt đã đóng vảy. Ban mọc rải rác khắp thân mình, mặt, da đầu và có thể ở cả niêm mạc miệng. Ngứa nhiều là điểm khác với tay chân miệng.

Ở trẻ khoẻ mạnh, bệnh thường nhẹ và tự khỏi. Nhưng ở người lớn, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch thì nặng hơn rõ rệt, với nguy cơ viêm phổi và biến chứng thần kinh. Nhiễm thủy đậu trong thai kỳ có thể ảnh hưởng tới thai, nên phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch cần tránh tiếp xúc và đi khám ngay nếu đã phơi nhiễm.

Một điều nên biết trước: virus không bị loại bỏ hết sau khi khỏi bệnh mà rút vào hạch thần kinh nằm im. Nhiều năm sau, khi miễn dịch giảm, nó có thể tái hoạt động và gây zona.

Các biểu hiện thường gặp

• Sốt nhẹ, mệt mỏi và chán ăn một tới hai ngày trước khi nổi ban
• Ban đỏ nhỏ chuyển thành mụn nước trong rồi đục dần và đóng vảy
• Ban mọc thành nhiều đợt nên cùng lúc thấy đủ các giai đoạn trên da
• Ngứa nhiều ở vùng có nốt
• Ban rải rác khắp thân mình, mặt và da đầu
• Loét nhỏ ở niêm mạc miệng gây đau khi ăn
• Nổi hạch nhẹ ở cổ
• Nốt khô và bong vảy sau khoảng bảy tới mười ngày

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sốt cao liên tục kéo dài trên bốn ngày hoặc sốt tái lại sau khi đã hạ
• Ho nhiều, thở nhanh, khó thở hoặc đau ngực
• Đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn vọt
• Lơ mơ, li bì, co giật, đi loạng choạng
• Vùng da quanh nốt sưng nóng đỏ lan rộng, chảy mủ
• Nốt xuất huyết hoặc chảy máu dưới da
• Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc người suy giảm miễn dịch mắc bệnh

Lời khuyên

• Cắt móng tay ngắn và đeo bao tay mỏng cho trẻ nhỏ khi ngủ, vì gãi làm vỡ nốt gây nhiễm khuẩn và để lại sẹo lõm vĩnh viễn
• Tắm nhanh hằng ngày bằng nước ấm ở nơi kín gió rồi thấm khô nhẹ, không kiêng tắm vì da bẩn làm nhiễm khuẩn dễ hơn nhiều
• Mặc quần áo rộng, mềm, chất cotton để giảm cọ xát lên các nốt
• Chườm mát hoặc lau người bằng khăn mát để giảm ngứa thay vì gãi
• Tuyệt đối không dùng nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid trong thủy đậu vì làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn da nặng; mọi thuốc hạ sốt phải theo chỉ định của bác sĩ
• Không đắp lá, không bôi vôi, không rắc bột hay dùng các bài thuốc dân gian lên nốt — đây là nguyên nhân rất hay gặp gây nhiễm khuẩn và sẹo xấu
• Cách ly tại nhà cho tới khi toàn bộ nốt đã đóng vảy khô, thường khoảng bảy tới mười ngày
• Tránh xa phụ nữ mang thai chưa từng mắc, trẻ sơ sinh và người đang suy giảm miễn dịch trong suốt thời gian lây
• Dùng riêng khăn tắm, quần áo, chăn gối và giặt bằng nước nóng rồi phơi nắng
• Uống đủ nước và ăn đồ mềm, nguội nếu có loét trong miệng
• Hỏi bác sĩ về tiêm phòng theo khuyến cáo cho những người trong nhà chưa có miễn dịch, kể cả người lớn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay khi nghi ngờ thủy đậu ở người lớn, phụ nữ mang thai, trẻ dưới một tuổi và người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, vì các nhóm này diễn tiến nặng hơn và cần được xử trí sớm. Trẻ khoẻ mạnh cũng nên được khám một lần để xác định chẩn đoán và nhận hướng dẫn theo dõi.

Cần đi cấp cứu khi có khó thở, đau đầu dữ dội, co giật, li bì, hoặc khi vùng da quanh nốt sưng nóng lan rộng.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng quan sát, vì hình ảnh ban nhiều lứa tuổi cùng lúc rất đặc trưng. Xét nghiệm chỉ cần khi bệnh cảnh không điển hình hoặc ở người suy giảm miễn dịch. Người đã phơi nhiễm mà chưa có miễn dịch nên đi khám sớm, vì có biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm nhưng chỉ hiệu quả trong khung thời gian ngắn ngay sau tiếp xúc.