Thuyên tắc động mạch phổi

Tổng quan

Thuyên tắc động mạch phổi xảy ra khi một cục máu đông làm tắc động mạch phổi hoặc các nhánh của nó. Nguồn gốc gần như luôn là cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch sâu ở chân: nó bong ra, theo tĩnh mạch về tim phải rồi bị đẩy vào động mạch phổi và mắc lại ở đó.

Đây là lý do hai bệnh này thực chất là hai giai đoạn của cùng một quá trình. Người bị sưng đau một bên bắp chân cần biết dấu hiệu ở phổi, và ngược lại người khó thở đột ngột cần được hỏi về chân.

Hậu quả gồm hai phần: vùng phổi phía sau chỗ tắc không nhận được máu nên không trao đổi khí được, và tim phải phải bơm chống lại một sức cản đột ngột tăng vọt. Khi cục máu đông lớn, tim phải có thể suy cấp và gây tụt huyết áp, ngừng tuần hoàn.

Điều làm bệnh này khó nhận ra là triệu chứng thường không điển hình. Bộ ba kinh điển khó thở, đau ngực khi hít sâu và ho ra máu chỉ có ở một phần người bệnh. Nhiều trường hợp chỉ biểu hiện bằng khó thở đột ngột không giải thích được, hoặc tim đập nhanh, hoặc một cơn ngất thoáng qua. Ở người cao tuổi, đôi khi chỉ là mệt và lú lẫn.

Vì vậy nguyên tắc thực hành là: khó thở khởi phát đột ngột mà không rõ lý do, đặc biệt sau bất động kéo dài, sau mổ, khi mang thai hoặc sau sinh, là lý do đi cấp cứu — không phải chờ đủ bộ triệu chứng.

Các biểu hiện thường gặp

• Khó thở khởi phát đột ngột, không giải thích được
• Đau ngực kiểu nhói, tăng rõ khi hít sâu hoặc khi ho
• Tim đập nhanh
• Ho khan hoặc ho ra máu
• Thở nhanh, cảm giác hụt hơi khi làm việc nhẹ
• Choáng váng hoặc ngất thoáng qua
• Lo lắng bồn chồn, vã mồ hôi
• Sưng đau một bên bắp chân đi kèm hoặc xuất hiện trước đó
• Ở người cao tuổi: chỉ mệt lả hoặc lú lẫn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở đột ngột hoặc hụt hơi tăng nhanh — gọi cấp cứu ngay
• Đau ngực tăng lên khi hít sâu
• Ho ra máu
• Ngất hoặc gần ngất
• Tụt huyết áp, da tái, tay chân lạnh, vã mồ hôi lạnh
• Môi và đầu ngón tay tím
• Tim đập rất nhanh kèm choáng váng
• Sưng đau một bên chân kèm bất kỳ dấu hiệu nào ở trên

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi khó thở khởi phát đột ngột không rõ lý do, đừng chờ đủ bộ triệu chứng vì bệnh này thường không điển hình
• Nói ngay với nhân viên y tế về mọi yếu tố nguy cơ: vừa phẫu thuật, vừa bó bột, vừa đi chuyến bay dài, đang mang thai hoặc mới sinh, đang dùng thuốc tránh thai nội tiết, có bệnh ung thư
• Kiểm tra chân của mình và báo nếu một bên bắp chân sưng đau, vì đó thường là nguồn gốc của cục máu đông
• Không xoa bóp hay day ấn chân đang sưng đau
• Nằm nghỉ và không tự đi lại khi đang khó thở, không tự lái xe tới bệnh viện
• Đứng dậy đi lại vài phút mỗi giờ trong các chuyến bay hoặc chuyến xe dài, và tập gập duỗi cổ chân khi ngồi tại chỗ
• Vận động sớm sau phẫu thuật theo đúng hướng dẫn, đây là biện pháp dự phòng hiệu quả nhất
• Uống thuốc chống đông đúng giờ và tuyệt đối không tự ngừng, kể cả khi đã hết hoàn toàn triệu chứng
• Nói với mọi bác sĩ và nha sĩ rằng mình đang dùng thuốc chống đông trước bất kỳ thủ thuật nào
• Đi khám ngay khi có chảy máu bất thường: đi ngoài phân đen, nước tiểu đỏ, bầm tím lan rộng
• Bỏ thuốc lá, giữ cân nặng hợp lý và trao đổi với bác sĩ nếu đang dùng thuốc tránh thai nội tiết

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống gọi cấp cứu ngay lập tức. Không có ngưỡng thấp hơn: khó thở đột ngột không rõ lý do, đặc biệt ở người vừa bất động kéo dài, vừa phẫu thuật, đang mang thai hoặc sau sinh, đều cần được đánh giá ngay tại bệnh viện.

Bác sĩ đánh giá bằng thang điểm xác suất lâm sàng kết hợp xét nghiệm D-dimer. Ở nhóm nguy cơ thấp, D-dimer âm tính giúp loại trừ chẩn đoán; nhưng kết quả dương tính chưa khẳng định được vì nhiều tình trạng khác cũng làm chỉ số này tăng.

Chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi là thăm dò xác định, cho thấy trực tiếp cục máu đông và vị trí tắc. Siêu âm tim đánh giá gánh nặng lên tim phải, và siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới tìm nguồn gốc cục máu đông. Điện tâm đồ và khí máu động mạch được làm để đánh giá tình trạng chung.

Sau giai đoạn cấp, bác sĩ tìm nguyên nhân nền — bao gồm tầm soát ung thư và rối loạn đông máu ở người không có yếu tố thúc đẩy rõ ràng — vì điều này quyết định thời gian dùng thuốc chống đông, có thể là vài tháng hoặc kéo dài.