Tiểu ra máu

Triệu chứng này là gì

Nước tiểu bình thường không chứa hồng cầu ở mức nhìn thấy được. Tiểu ra máu là khi hồng cầu xuất hiện trong nước tiểu, có thể nhiều tới mức làm nước tiểu đổi màu hồng, đỏ hoặc nâu như nước trà, hoặc ít tới mức chỉ phát hiện được qua xét nghiệm.

Máu có thể đến từ bất kỳ điểm nào trên đường tiết niệu: thận, niệu quản, bàng quang, tuyến tiền liệt hoặc niệu đạo. Thời điểm máu xuất hiện trong dòng tiểu đôi khi gợi ý vị trí — máu ở đầu dòng hướng về niệu đạo, ở cuối dòng hướng về cổ bàng quang, còn máu đều suốt dòng hướng về thận hoặc niệu quản.

Điểm quan trọng nhất cần nhớ: tiểu ra máu không đau đáng lo hơn tiểu ra máu có đau. Khi kèm đau quặn dữ dội, nguyên nhân thường là sỏi; khi kèm tiểu buốt và sốt, thường là nhiễm khuẩn. Nhưng máu xuất hiện lặng lẽ không kèm cảm giác gì, nhất là ở người trên bốn mươi tuổi và người hút thuốc, là nhóm cần được đánh giá đầy đủ. Và dù chỉ xảy ra một lần rồi hết, vẫn cần đi khám — nhiều tổn thương chảy máu từng đợt.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Tiểu ra máu nhiều kèm cục máu đông, hoặc không tiểu được vì cục máu bít đường ra
• Tiểu máu kèm sốt cao và rét run
• Tiểu máu kèm đau quặn hông lưng dữ dội
• Chóng mặt, da tái, tim đập nhanh đi kèm
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu trong nhiều giờ
• Tiểu máu sau chấn thương vùng lưng hoặc bụng
• Tiểu máu ở người đang dùng thuốc chống đông
• Phù toàn thân kèm nước tiểu sẫm màu như nước xá xị

Những nguyên nhân có thể gặp

• Nhiễm khuẩn đường tiết niệu
• Sỏi tiết niệu
• Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt ở nam giới lớn tuổi
• Viêm cầu thận, thường kèm phù và nước tiểu sẫm màu
• Vận động rất mạnh, gây tiểu máu thoáng qua rồi tự hết
• Chấn thương vùng thận hoặc bàng quang
• Bệnh thận đa nang
• Rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông
• Ung thư bàng quang, thận hoặc tuyến tiền liệt
• Nhiễm trùng lây qua đường tình dục gây viêm niệu đạo
• Lao tiết niệu

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Cần lưu ý một số thứ làm nước tiểu đổi màu nhưng không phải máu: củ dền, thanh long ruột đỏ, một số thuốc, và kỳ kinh nguyệt lẫn vào — đây là lý do xét nghiệm nước tiểu là bước xác nhận đầu tiên.

Lời khuyên

• Đi khám ngay cả khi chỉ tiểu máu một lần rồi hết — nhiều nguyên nhân chảy máu từng đợt, và chờ lần sau là mất thời gian quý
• Ghi lại màu nước tiểu, máu xuất hiện ở đầu dòng, cuối dòng hay suốt dòng, có cục máu đông không, có đau kèm theo không
• Chụp ảnh mẫu nước tiểu để bác sĩ xem, vì màu sắc rất khó mô tả chính xác bằng lời
• Nhớ lại xem có ăn củ dền, thanh long ruột đỏ hay dùng thuốc mới nào không, và báo cho bác sĩ
• Phụ nữ nên lưu ý thời điểm so với kỳ kinh, và nếu cần thì lấy mẫu lại sau khi sạch kinh
• Uống đủ nước đều trong ngày
• Không nhịn tiểu lâu
• Không tự uống các bài thuốc lợi tiểu hay tán sỏi khi chưa rõ nguyên nhân
• Bỏ thuốc lá — hút thuốc là yếu tố nguy cơ hàng đầu của ung thư bàng quang, và tiểu máu không đau là biểu hiện sớm thường gặp nhất của bệnh này
• Hạn chế tiếp xúc hóa chất công nghiệp, đeo bảo hộ đầy đủ nếu công việc yêu cầu
• Kiểm soát tốt huyết áp và đường huyết để bảo vệ chức năng thận
• Điều trị dứt điểm các đợt nhiễm khuẩn tiết niệu

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Mọi trường hợp tiểu ra máu đều cần đi khám, kể cả một lần duy nhất, kể cả khi không đau và không kèm triệu chứng gì. Đây là nguyên tắc đơn giản và an toàn nhất, vì không có cách nào tự phân biệt nguyên nhân lành tính với nguyên nhân cần điều trị sớm.

Cần đi khám gấp hơn nếu bạn trên bốn mươi tuổi, hút thuốc lá, làm việc tiếp xúc hóa chất, có tiền sử gia đình mắc ung thư đường tiết niệu, hoặc nếu máu xuất hiện lặng lẽ không kèm cảm giác gì.

Chuyên khoa phù hợp là Tiết niệu; nếu kèm phù và tăng huyết áp thì cần thêm chuyên khoa Thận. Bác sĩ thường xác nhận bằng xét nghiệm nước tiểu trước — bước này loại trừ các trường hợp đổi màu không phải do máu — rồi khám bụng và vùng chậu, làm siêu âm hệ tiết niệu, và tùy tuổi cùng yếu tố nguy cơ có thể chỉ định nội soi bàng quang hoặc chụp cắt lớp. Việc đánh giá đầy đủ quan trọng vì nguồn chảy máu có thể ở bất kỳ đâu trên đường tiết niệu.