Trầm cảm sau sinh

Tổng quan

Sau sinh, người mẹ trải qua thay đổi nội tiết rất lớn cộng với thiếu ngủ kéo dài, đau đớn thể chất và trách nhiệm hoàn toàn mới. Trên nền đó có ba tình trạng khác nhau về mức độ và cần được phân biệt rõ.

Hội chứng buồn thoáng qua sau sinh rất phổ biến: khoảng ngày thứ ba tới ngày thứ năm sau sinh, người mẹ dễ khóc, thay đổi tâm trạng nhanh, lo lắng và cáu gắt. Tình trạng này tự hết trong vòng khoảng hai tuần mà không cần điều trị, chỉ cần được nghỉ ngơi và hỗ trợ.

Trầm cảm sau sinh khác ở chỗ nó kéo dài trên hai tuần và làm giảm rõ khả năng sinh hoạt: buồn chán dai dẳng, mất hứng thú với mọi thứ kể cả em bé, mệt kiệt sức không tương xứng, khó ngủ ngay cả khi con đã ngủ, cảm giác mình là người mẹ tồi, tự trách bản thân. Nó có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào trong năm đầu chứ không chỉ ngay sau sinh.

Loạn thần sau sinh hiếm hơn nhiều nhưng là cấp cứu tâm thần: xuất hiện đột ngột trong những ngày tới vài tuần đầu, với lú lẫn, hoang tưởng, ảo giác, kích động hoặc hành vi rất bất thường. Tình trạng này cần đưa tới bệnh viện ngay lập tức.

Cần nói thẳng: đây không phải sự yếu đuối và cũng không phải "không thương con". Định kiến đó khiến nhiều bà mẹ giấu cảm xúc thật, và im lặng làm bệnh nặng thêm. Người bố cũng có thể bị trầm cảm sau khi con ra đời.

Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc làm hại em bé là dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay, không có ngoại lệ và không cần chờ tới lịch khám.

Các biểu hiện thường gặp

• Buồn chán, trống rỗng hoặc dễ khóc kéo dài trên hai tuần
• Mất hứng thú với mọi thứ, kể cả với em bé
• Mệt kiệt sức không tương xứng với mức vất vả
• Khó ngủ ngay cả khi em bé đã ngủ, hoặc ngủ quá nhiều
• Cảm giác mình là người mẹ tồi, tự trách bản thân liên tục
• Khó gắn kết với em bé, cảm thấy xa cách
• Cáu gắt, dễ bùng nổ với người thân

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc làm hại em bé
• Có kế hoạch cụ thể để tự làm hại bản thân
• Lú lẫn, hoang tưởng hoặc ảo giác
• Kích động dữ dội hoặc hành vi rất bất thường
• Không ăn uống, không ngủ được nhiều ngày liền
• Không còn chăm sóc được bản thân và em bé
• Cảm giác em bé không phải con mình hoặc bị ai đó tráo đổi

Lời khuyên

• Nói ra cảm xúc thật với người mình tin tưởng và với nhân viên y tế — im lặng vì sợ bị đánh giá là điều làm bệnh nặng thêm nhất
• Ưu tiên giấc ngủ: nhờ người thân trông con để ngủ liền vài tiếng, vì thiếu ngủ kéo dài vừa là hậu quả vừa là nguyên nhân
• Nhận sự giúp đỡ cụ thể thay vì cố làm tất cả: nhờ người khác nấu ăn, dọn nhà, trông con vài giờ
• Hạ thấp tiêu chuẩn cho việc nhà trong giai đoạn này và bỏ qua áp lực phải làm mẹ hoàn hảo
• Ăn đủ bữa và uống đủ nước, kể cả khi không thấy đói
• Tránh so sánh mình với hình ảnh các bà mẹ trên mạng xã hội, và giảm thời gian lướt mạng nếu thấy tệ hơn sau khi xem
• Tham gia nhóm hỗ trợ các bà mẹ nếu có, vì biết mình không đơn độc có tác động thật
• Hạn chế rượu bia và không tự dùng thuốc an thần, thuốc ngủ mua ngoài hiệu
• Với người thân: đừng nói "có gì đâu mà buồn" hay "làm mẹ ai chẳng vất vả" — hãy hỏi cụ thể cần giúp gì, chia việc rõ ràng và đồng hành tới cơ sở y tế
• Nói với bác sĩ nếu đang cho con bú khi bàn về điều trị, vì có những lựa chọn phù hợp và việc này không đồng nghĩa phải cai sữa

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Gọi cấp cứu ngay khi có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc làm hại em bé, khi có lú lẫn, hoang tưởng, ảo giác hoặc kích động — đây là loạn thần sau sinh và không được chờ đợi. Nên đi khám khi các triệu chứng kéo dài trên hai tuần, khi không chăm sóc được bản thân và con, và khi cảm thấy xa cách với em bé.

Bác sĩ dùng thang sàng lọc trầm cảm sau sinh chuẩn hoá và khai thác diễn biến từ khi sinh. Đây là câu hỏi thường quy trong khám sau sinh, nên trả lời thật không hề khiến bạn bị đánh giá là người mẹ kém — ngược lại, đó là cách duy nhất để được giúp.

Bác sĩ cũng xét nghiệm tìm thiếu máu và kiểm tra chức năng tuyến giáp, vì hai tình trạng này sau sinh gây bệnh cảnh rất giống trầm cảm và đều xử lý được.

Điều trị gồm liệu pháp tâm lý, hỗ trợ thực tế cho gia đình, và thuốc khi cần — với các lựa chọn phù hợp cho người đang cho con bú. Người từng bị trầm cảm sau sinh nên được theo dõi sớm ở lần mang thai tiếp theo, vì có biện pháp dự phòng.