Tràn dịch màng phổi

Tổng quan

Phổi được bọc bởi hai lá màng phổi, giữa chúng bình thường chỉ có một lượng dịch rất nhỏ đóng vai trò bôi trơn. Tràn dịch màng phổi là khi lượng dịch này tăng lên đáng kể, chiếm chỗ và ép phổi lại khiến phổi không nở ra hết được.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: đây không phải một bệnh mà là hậu quả của một bệnh khác. Vì vậy việc quan trọng nhất không phải là hút dịch ra — mà là tìm cho ra nguyên nhân bên dưới, bởi chỉ xử lý nguyên nhân thì dịch mới không quay lại.

Các nguyên nhân chia làm hai nhóm theo tính chất dịch. Nhóm dịch thấm do mất cân bằng áp lực: suy tim, xơ gan, hội chứng thận hư. Nhóm dịch tiết do bản thân màng phổi bị bệnh: lao màng phổi — vẫn chiếm tỉ lệ đáng kể ở nước ta và hay gặp ở người trẻ, viêm phổi có biến chứng, ung thư và di căn màng phổi, thuyên tắc phổi.

Triệu chứng phụ thuộc lượng dịch và tốc độ hình thành. Lượng ít có thể không gây gì. Khi nhiều, người bệnh khó thở tăng dần và thường dễ chịu hơn khi nằm nghiêng về bên có dịch, vì tư thế đó để phổi lành nở ra tự do.

Một chi tiết dễ gây hiểu nhầm về diễn tiến: giai đoạn đầu, hai lá màng phổi cọ vào nhau gây đau nhói tăng khi hít sâu; nhưng khi dịch nhiều lên, hai lá bị tách xa nhau nên cơn đau lại giảm đi trong khi khó thở tăng lên. Đau đỡ ở đây không có nghĩa là bệnh đang tốt lên.

Các biểu hiện thường gặp

• Khó thở tăng dần theo lượng dịch tích tụ
• Đau ngực nhói một bên, tăng khi hít sâu hoặc khi ho ở giai đoạn đầu
• Đau giảm dần khi dịch nhiều lên trong khi khó thở tăng
• Dễ chịu hơn khi nằm nghiêng về bên có dịch
• Ho khan kéo dài
• Cảm giác nặng tức một bên ngực
• Sốt kèm theo khi nguyên nhân là nhiễm khuẩn hoặc lao
• Sụt cân, mệt mỏi, ra mồ hôi đêm tuỳ nguyên nhân nền

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở dữ dội, không nằm được, phải ngồi thở
• Môi hoặc đầu ngón tay tím
• Đau ngực dữ dội đột ngột
• Sốt cao kèm rét run và đau ngực nhiều
• Tim đập rất nhanh kèm tụt huyết áp
• Ho ra máu
• Lú lẫn hoặc lơ mơ

Lời khuyên

• Đi khám sớm khi khó thở tăng dần một cách không giải thích được, vì lượng dịch nhiều lên từ từ nên người bệnh dễ thích nghi mà không nhận ra
• Đừng dừng lại ở việc hút dịch — hãy hỏi bác sĩ nguyên nhân là gì và kế hoạch xử lý nguyên nhân ra sao, bởi không xử lý gốc thì dịch sẽ quay lại
• Nằm nghiêng về bên có dịch để dễ thở hơn, và kê cao đầu giường khi ngủ
• Ghi lại mức khó thở theo ngày: đi được bao xa, leo được mấy bậc, có phải ngồi dậy ban đêm không
• Cân mỗi sáng và ghi lại nếu nguyên nhân là suy tim, xơ gan hoặc bệnh thận, vì tăng cân nhanh báo hiệu ứ dịch
• Ăn nhạt theo mức bác sĩ chỉ định với nhóm nguyên nhân dịch thấm
• Đi khám sàng lọc lao cho người sống cùng nếu nguyên nhân được xác định là lao màng phổi
• Uống đủ liệu trình thuốc theo chỉ định, đặc biệt với lao màng phổi vốn cần điều trị nhiều tháng
• Không tự dùng thuốc lợi tiểu mua ngoài hiệu để cố làm hết dịch
• Tập thở sâu và tập nở phổi theo hướng dẫn sau khi dịch đã được dẫn lưu, để tránh dày dính màng phổi
• Đi tái khám và chụp phim kiểm tra đúng lịch, bởi dịch tái lập là dấu hiệu cần đánh giá lại nguyên nhân

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Hô hấp khi khó thở tăng dần, khi đau ngực một bên tăng khi hít sâu, và khi có sốt kèm khó thở. Cần đi cấp cứu khi khó thở dữ dội không nằm được, khi tím môi, hoặc khi tụt huyết áp.

Bác sĩ khám ngực tìm dấu hiệu gõ đục và giảm rì rào phế nang một bên, kết hợp chụp X quang ngực. Siêu âm màng phổi rất hữu ích vì nó phát hiện được lượng dịch ít, đánh giá tính chất dịch và định vị chính xác điểm chọc.

Chọc dịch màng phổi là bước quyết định: dịch được xét nghiệm sinh hoá, tế bào, nuôi cấy và tìm vi khuẩn lao. Kết quả phân biệt dịch thấm với dịch tiết, và từ đó thu hẹp danh sách nguyên nhân. Trong một số trường hợp cần sinh thiết màng phổi hoặc nội soi màng phổi để có chẩn đoán xác định — đặc biệt khi nghi lao hoặc nghi ung thư. Chụp cắt lớp ngực được chỉ định để đánh giá nhu mô phổi và trung thất.