Tràn khí màng phổi

Tổng quan

Bình thường khoang giữa hai lá màng phổi là một khoang kín có áp suất âm, chính điều này giữ cho phổi luôn nở ra áp sát thành ngực. Tràn khí màng phổi xảy ra khi khí lọt vào khoang đó, áp suất âm mất đi và phổi co lại xẹp về phía rốn phổi.

Có hai bối cảnh chính. Thể nguyên phát xảy ra ở người không có bệnh phổi từ trước, điển hình là nam giới trẻ, cao gầy và hút thuốc lá — nguyên nhân là những bóng khí nhỏ bẩm sinh ở đỉnh phổi vỡ ra. Thể thứ phát xảy ra trên nền bệnh phổi có sẵn như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, lao, giãn phế quản; thể này nặng hơn nhiều vì phần phổi còn lại vốn đã kém. Ngoài ra còn có tràn khí do chấn thương ngực hoặc sau thủ thuật.

Triệu chứng khởi phát rất điển hình: đau ngực một bên xuất hiện đột ngột, kiểu nhói như dao đâm, tăng khi hít sâu, kèm khó thở. Nhiều người mô tả đang ngồi yên hoặc đang ngủ thì đột nhiên đau.

Có một thể cần biết vì nó là cấp cứu tính bằng phút: tràn khí màng phổi có áp lực. Khí liên tục vào khoang màng phổi mà không thoát ra được, áp lực tăng dần đẩy tim và các mạch máu lớn sang bên đối diện, làm máu không về tim được. Biểu hiện là khó thở dữ dội tăng rất nhanh, tụt huyết áp, tím tái, tĩnh mạch cổ nổi căng, khí quản bị đẩy lệch. Đây là tình huống phải gọi cấp cứu ngay lập tức.

Bệnh có xu hướng tái phát ở cùng bên, nên việc theo dõi và các dặn dò sau đợt đầu rất quan trọng.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau ngực một bên xuất hiện đột ngột, kiểu nhói như dao đâm
• Đau tăng rõ khi hít sâu hoặc khi ho
• Khó thở khởi phát cùng lúc với cơn đau
• Ho khan
• Tim đập nhanh
• Cảm giác nặng tức và căng một bên ngực
• Vã mồ hôi, lo lắng bồn chồn
• Triệu chứng có thể xuất hiện khi đang nghỉ ngơi hoặc đang ngủ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở dữ dội tăng rất nhanh kèm tụt huyết áp — nghĩ tới tràn khí có áp lực
• Môi và đầu ngón tay tím
• Tĩnh mạch cổ nổi căng
• Tim đập rất nhanh kèm da tái và vã mồ hôi lạnh
• Không nói hết được câu vì khó thở
• Lơ mơ, lú lẫn hoặc ngất
• Đau ngực dữ dội đột ngột sau chấn thương ngực
• Tràn khí ở người đã có bệnh phổi mạn tính

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi đau ngực đột ngột kèm khó thở, đừng tự lái xe và không cố chịu đựng
• Ngồi tư thế thoải mái nhất, thường là ngồi hơi ngả ra trước, và hít thở chậm trong lúc chờ
• Bỏ thuốc lá hoàn toàn — đây là yếu tố nguy cơ mạnh nhất và bỏ thuốc làm giảm rõ tỉ lệ tái phát
• Tuyệt đối không đi lặn bình khí sau khi đã bị tràn khí màng phổi, vì thay đổi áp suất khi lên có thể gây tràn khí có áp lực dưới nước
• Không đi máy bay cho tới khi bác sĩ xác nhận phổi đã nở hoàn toàn trên phim, thường phải chờ vài tuần sau khi khỏi
• Tránh các hoạt động có thay đổi áp suất mạnh và tránh chơi các nhạc cụ hơi cần thổi gắng sức trong giai đoạn hồi phục
• Tránh nâng vật rất nặng và các bài tập gắng sức nín thở trong vài tuần đầu sau đợt bệnh
• Nhận biết dấu hiệu tái phát — đau ngực một bên đột ngột kèm khó thở — và đi viện ngay, vì bệnh hay tái phát ở cùng bên
• Nói rõ tiền sử tràn khí màng phổi với bác sĩ trước mọi thủ thuật vùng ngực hoặc trước khi gây mê
• Người có bệnh phổi mạn tính cần đi khám sớm hơn ở mức triệu chứng nhẹ hơn, vì thể thứ phát diễn tiến nặng nhanh
• Đi chụp phim kiểm tra theo đúng lịch hẹn sau khi ra viện để xác nhận phổi đã nở lại hoàn toàn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống đi cấp cứu ngay, không theo dõi tại nhà. Mọi cơn đau ngực một bên xuất hiện đột ngột kèm khó thở đều cần được đánh giá tại cơ sở y tế, và cần gọi cấp cứu lập tức khi khó thở tăng nhanh kèm tụt huyết áp hoặc tím tái.

Bác sĩ khám thấy gõ vang và mất rì rào phế nang một bên, kết hợp chụp X quang ngực — thăm dò xác định chẩn đoán và ước lượng mức xẹp phổi. Siêu âm phổi tại giường có thể phát hiện nhanh trong tình huống cấp cứu. Chụp cắt lớp ngực được chỉ định khi cần đánh giá bóng khí ở đỉnh phổi hoặc khi nghi bệnh phổi nền.

Hướng xử trí phụ thuộc mức độ và bối cảnh: lượng khí ít ở người không có bệnh phổi có thể chỉ cần theo dõi và thở oxy; lượng nhiều hoặc có triệu chứng cần dẫn lưu khí. Tràn khí có áp lực phải được giải áp ngay lập tức, trước cả khi chụp phim. Với người tái phát nhiều lần, bác sĩ sẽ bàn tới các can thiệp làm dính màng phổi để ngăn tái phát.