Ung thư đại trực tràng

Tổng quan

Ung thư đại trực tràng có một đặc điểm khiến nó khác hẳn các bệnh ung thư khác: phần lớn hình thành từ polyp — những khối u lành nhỏ nhô lên từ niêm mạc ruột — và quá trình chuyển thành ác tính kéo dài nhiều năm. Cắt polyp trong lúc nội soi là cắt đứt quá trình đó. Nói cách khác, đây là một trong số rất ít bệnh ung thư mà tầm soát không chỉ phát hiện sớm mà còn ngăn bệnh hình thành.

Đó là lý do bài này nhấn vào nội soi nhiều hơn vào triệu chứng. Ở giai đoạn sớm bệnh thường không có biểu hiện gì, và khi đã có triệu chứng rõ thì thường không còn sớm nữa.

Cần nói rõ để không đọc trong lo sợ: máu trong phân phần lớn do trĩ và nứt kẽ hậu môn, hai bệnh lành tính rất phổ biến. Nhưng cũng chính vì phổ biến mà chúng trở thành cái bẫy. Có trĩ không loại trừ ung thư, và hai thứ hoàn toàn có thể cùng tồn tại trên một người. Cách phân biệt đáng tin duy nhất là soi, không phải suy đoán từ màu máu hay từ việc mình đã biết mình có trĩ.

Biểu hiện đáng chú ý hơn cả là thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài nhiều tuần — táo bón hoặc tiêu chảy mới xuất hiện, phân nhỏ dẹt hơn, cảm giác đi không hết phân. Một dấu hiệu gián tiếp rất hay bị bỏ qua: thiếu máu thiếu sắt ở nam giới hoặc phụ nữ đã mãn kinh thường là do mất máu rỉ rả qua đường tiêu hóa, và cần được soi tìm nguyên nhân thay vì chỉ bổ sung sắt.

Yếu tố nguy cơ gồm tuổi trên năm mươi, tiền sử gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp, bệnh viêm ruột mạn tính, ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, ít chất xơ, thừa cân, ít vận động, hút thuốc lá và rượu bia. Bệnh đang xuất hiện nhiều hơn ở người trẻ, nên tuổi trẻ không phải lý do để bỏ qua triệu chứng.

Các biểu hiện thường gặp

• Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài nhiều tuần
• Phân nhỏ dẹt hơn bình thường
• Máu lẫn trong phân, hoặc phân đen
• Cảm giác đi ngoài không hết phân, mót rặn
• Đau bụng âm ỉ hoặc quặn từng cơn
• Sụt cân ngoài ý muốn, mệt mỏi, da xanh
• Thiếu máu thiếu sắt phát hiện qua xét nghiệm

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng dữ dội kèm bụng chướng căng, nôn, bí trung đại tiện
• Đi ngoài ra máu lượng nhiều hoặc máu đỏ tươi liên tục
• Da xanh nhợt kèm chóng mặt, ngất, tim đập nhanh
• Bụng cứng như gỗ, đau khắp bụng

Lời khuyên

• Đi nội soi đại tràng tầm soát từ tuổi năm mươi, sớm hơn nếu có người thân trực hệ từng mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp
• Hỏi bác sĩ về xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân nếu chưa sẵn sàng nội soi; kết quả dương tính thì phải nội soi tiếp
• Đừng quy hết máu trong phân cho bệnh trĩ, kể cả khi bạn biết chắc mình có trĩ
• Đi khám khi thói quen đi ngoài thay đổi kéo dài quá vài tuần, dù không đau
• Yêu cầu tìm nguyên nhân đường tiêu hóa khi phát hiện thiếu máu thiếu sắt ở nam giới hoặc phụ nữ đã mãn kinh
• Ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu để tăng chất xơ
• Giảm thịt đỏ và hạn chế thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, lạp xưởng
• Vận động đều đặn và giữ cân nặng hợp lý, cả hai đều làm giảm nguy cơ rõ rệt
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia
• Giữ đúng lịch nội soi kiểm tra lại nếu đã từng cắt polyp, vì polyp có thể mọc lại
• Uống thuốc chuẩn bị ruột đúng cách trước nội soi, vì ruột sạch quyết định việc bác sĩ có nhìn thấy polyp nhỏ hay không

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tiêu hóa khi có máu trong phân, khi thói quen đi ngoài thay đổi kéo dài trên vài tuần, khi sụt cân ngoài ý muốn, và khi xét nghiệm cho thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân. Người từ năm mươi tuổi nên đi tầm soát ngay cả khi hoàn toàn không có triệu chứng.

Nội soi đại tràng là thăm dò tiêu chuẩn, vì nó vừa quan sát toàn bộ khung đại tràng, vừa cắt được polyp và lấy sinh thiết ngay trong cùng một lần. Đây chính là lý do nội soi mang ý nghĩa phòng bệnh chứ không chỉ chẩn đoán. Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân là lựa chọn thay thế ít xâm lấn hơn, nhưng khi dương tính thì vẫn phải nội soi.

Khi tổn thương được xác định là ác tính, người bệnh làm thêm chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ với khối ở trực tràng, và một số xét nghiệm máu để đánh giá mức độ lan rộng. Hướng điều trị do hội đồng chuyên khoa quyết định dựa trên vị trí và mức độ của tổn thương.