Ung thư phổi

Tổng quan

Trước hết cần đặt đúng bối cảnh: ho kéo dài phần lớn không phải ung thư. Nguyên nhân thường gặp hơn nhiều là viêm phế quản, hen, trào ngược dạ dày thực quản, chảy dịch mũi sau, tác dụng phụ của một nhóm thuốc huyết áp, và ở Việt Nam là lao phổi. Nhưng ung thư phổi là bệnh rất ít triệu chứng ở giai đoạn sớm, nên khi nó nằm trong danh sách nguyên nhân thì việc cần làm là loại trừ bằng chụp chiếu, chứ không phải chờ xem có tự khỏi không.

Ung thư phổi hình thành từ các tế bào lót đường thở hoặc mô phổi tăng sinh mất kiểm soát. Thuốc lá là nguyên nhân áp đảo — hút chủ động và cả hít khói thụ động. Bỏ thuốc lá làm giảm nguy cơ đều đặn theo thời gian, và có lợi ở mọi độ tuổi, kể cả sau khi đã hút nhiều năm. Các yếu tố khác gồm khí radon, tiếp xúc nghề nghiệp với amiăng và một số hóa chất, ô nhiễm không khí, khói bếp than củi trong không gian kín, và tiền sử gia đình. Bệnh vẫn xảy ra ở người chưa từng hút thuốc, nên không hút không có nghĩa là loại trừ hoàn toàn.

Dấu hiệu đáng chú ý nhất không phải là ho, mà là ho thay đổi tính chất: người vốn ho do thuốc lá nay ho khác đi, nặng hơn, kèm khàn tiếng hoặc ho ra máu. Ho ra máu dù chỉ một lần, dù chỉ vệt nhỏ, luôn cần được khám.

Có một điểm rất riêng của Việt Nam cần nói rõ: lao phổi và ung thư phổi có thể cho hình ảnh gần như giống hệt nhau trên phim, và cả hai đều gây ho kéo dài, sụt cân, mệt mỏi. Một trường hợp đã điều trị lao đúng phác đồ mà tổn thương không cải thiện thì cần được đánh giá lại chứ không phải kéo dài thuốc thêm. Cũng cần biết rằng phim X-quang ngực bình thường không loại trừ được ung thư phổi; khi nghi ngờ vẫn còn, chụp cắt lớp vi tính mới là bước tiếp theo.

Các biểu hiện thường gặp

• Ho kéo dài trên ba tuần, hoặc ho quen thuộc nay đổi tính chất
• Ho ra máu, kể cả chỉ vài vệt lẫn trong đờm
• Đau ngực âm ỉ, tăng khi hít sâu hoặc ho
• Khàn tiếng kéo dài không rõ nguyên nhân
• Sụt cân ngoài ý muốn, chán ăn, mệt mỏi
• Viêm phổi tái đi tái lại ở cùng một vị trí
• Đau vai lan xuống cánh tay, hoặc đau xương ở nhiều nơi

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ho ra máu lượng nhiều hoặc ho máu đỏ tươi liên tục
• Khó thở dữ dội, tím môi, không nói hết được câu
• Mặt và cổ sưng nề, tĩnh mạch cổ nổi rõ, khó thở khi nằm
• Yếu nửa người, co giật, đau đầu dữ dội kèm nôn
• Đau lưng dữ dội kèm yếu hai chân hoặc bí tiểu

Lời khuyên

• Bỏ thuốc lá là việc quan trọng nhất, và có lợi ở mọi độ tuổi kể cả khi đã hút rất lâu hoặc đã mắc bệnh
• Không chuyển sang thuốc lá điện tử hay thuốc lào coi như giải pháp thay thế; hãy nhờ hỗ trợ cai thuốc bài bản
• Giữ nhà không khói thuốc, vì hít khói thụ động cũng làm tăng nguy cơ cho người thân và trẻ nhỏ
• Hỏi bác sĩ về tầm soát bằng chụp cắt lớp liều thấp nếu bạn trên năm mươi tuổi và có tiền sử hút thuốc nhiều năm
• Đi khám khi ho kéo dài quá ba tuần, đừng tự mua thuốc ho uống hết đợt này tới đợt khác
• Đi khám ngay khi ho ra máu, dù chỉ một lần và lượng rất ít
• Dùng bảo hộ lao động đúng cách nếu làm việc trong môi trường bụi, amiăng hoặc hóa chất
• Thông thoáng bếp và hạn chế đun than củi trong không gian kín
• Đề nghị đánh giá lại nếu đang điều trị lao mà tổn thương trên phim không cải thiện
• Mang theo phim và kết quả chụp cũ khi đi khám, vì so sánh theo thời gian giúp bác sĩ rất nhiều

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Hô hấp hoặc Ung bướu khi ho kéo dài trên ba tuần không rõ nguyên nhân, khi ho đổi tính chất ở người hút thuốc, khi khàn tiếng kéo dài, khi sụt cân ngoài ý muốn, và ngay lập tức khi ho ra máu.

Thăm dò thường bắt đầu bằng chụp X-quang ngực, nhưng cần nhớ phim bình thường không loại trừ được bệnh. Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực cho hình ảnh rõ hơn nhiều và là bước tiếp theo khi còn nghi ngờ. Xét nghiệm đờm tìm vi khuẩn lao thường được làm song song trong bối cảnh Việt Nam.

Chẩn đoán xác định luôn cần sinh thiết lấy mẫu mô, qua nội soi phế quản hoặc sinh thiết xuyên thành ngực dưới hướng dẫn hình ảnh. Mẫu mô còn được làm thêm các xét nghiệm về đột biến gen, vì kết quả đó quyết định trực tiếp hướng điều trị. Vì vậy khi bác sĩ đề nghị sinh thiết, đó là bước cần thiết chứ không phải thủ tục kéo dài thời gian.