VA quá phát

Tổng quan

VA là một khối mô lympho nằm ở nóc vòm họng, phía sau hốc mũi và ngay trên chỗ vòi nhĩ đổ vào. Cùng với amidan, nó thuộc hệ thống miễn dịch bảo vệ đường hô hấp trên ở trẻ nhỏ. VA phát triển to nhất trong khoảng ba tới bảy tuổi rồi teo dần và gần như biến mất ở tuổi trưởng thành.

Khi VA viêm đi viêm lại nhiều đợt, nó phì đại quá mức và bít đường thở sau mũi. Vị trí của nó giải thích trọn bộ triệu chứng: bít cửa mũi sau gây nghẹt mũi và thở bằng miệng; chèn vào lỗ vòi nhĩ gây viêm tai giữa ứ dịch tái phát và nghe kém; và làm hẹp đường thở khi ngủ gây ngáy cùng ngưng thở.

Hậu quả không chỉ dừng ở khó chịu. Trẻ ngủ không sâu vì đường thở hẹp sẽ mệt mỏi ban ngày, khó tập trung, học sa sút, và nhiều trẻ bị hiểu nhầm là hiếu động hoặc lười học. Nghe kém do dịch trong tai giữa ảnh hưởng tới giai đoạn học nói. Thở bằng miệng kéo dài nhiều năm còn ảnh hưởng tới sự phát triển của khuôn mặt và hàm răng.

Cha mẹ nên biết ba dấu hiệu để mô tả cho bác sĩ, vì chúng có giá trị hơn nhiều so với việc kể "cháu hay ốm": trẻ có ngáy không, có thở bằng miệng khi ngủ không, và có lúc nào ngừng thở rồi thở hắt lại không. Quay một đoạn video ngắn lúc trẻ ngủ là cách đơn giản và hữu ích nhất.

Các biểu hiện thường gặp

• Nghẹt mũi kéo dài cả hai bên, chảy mũi liên tục
• Thở bằng miệng cả khi thức và khi ngủ, miệng thường há
• Ngủ ngáy to, ngủ không yên, hay trở mình và đổ mồ hôi trộm
• Có cơn ngừng thở ngắn khi ngủ rồi thở hắt lại
• Giọng nói nghe như bị nghẹt mũi
• Nghe kém, hay hỏi lại, mở tivi to
• Viêm tai giữa tái phát nhiều đợt
• Mệt mỏi ban ngày, khó tập trung, học sa sút
• Chậm tăng cân hoặc chậm phát triển thể chất

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Cơn ngừng thở khi ngủ kéo dài hoặc lặp lại nhiều lần mỗi đêm
• Tím môi hoặc đầu ngón tay khi ngủ
• Thở co kéo lồng ngực, phải gắng sức để thở
• Không nuốt được nước bọt, chảy dãi liên tục kèm sốt cao
• Nghẹt mũi hoặc chảy máu chỉ ở một bên
• Sờ thấy khối ở vùng cổ kèm sụt cân
• Li bì, khó đánh thức vào buổi sáng

Lời khuyên

• Quay một đoạn video ngắn lúc trẻ ngủ, ghi rõ tiếng ngáy và các đoạn ngừng thở, rồi đưa bác sĩ xem — đây là thông tin giá trị nhất và không thể mô tả bằng lời
• Rửa mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý hằng ngày, đúng tư thế nghiêng đầu và nhẹ nhàng
• Dạy trẻ xì mũi từng bên một, không bịt cả hai lỗ mũi rồi xì mạnh vì áp lực đẩy vi khuẩn lên tai
• Kê cao đầu giường và cho trẻ nằm nghiêng để giảm ngáy
• Tránh tuyệt đối khói thuốc lá trong nhà, đây là yếu tố làm VA viêm đi viêm lại rõ nhất và cũng là thứ thay đổi được ngay
• Giữ phòng ngủ sạch, hút bụi thường xuyên, giặt chăn ga gối định kỳ và hạn chế thú nhồi bông trên giường
• Kiểm soát viêm mũi dị ứng nếu có, vì niêm mạc phù nề chồng lên VA to sẽ làm nghẹt nặng hơn nhiều
• Cho trẻ tiêm phòng đầy đủ theo lịch và điều trị dứt điểm các đợt viêm mũi họng
• Giữ cân nặng hợp lý cho trẻ, bởi thừa cân làm đường thở khi ngủ hẹp thêm
• Không tự dùng kháng sinh lặp lại nhiều đợt cho mỗi lần trẻ sổ mũi, vì phần lớn là do virus và việc này không làm VA nhỏ đi
• Đưa trẻ đi kiểm tra thính lực nếu hay hỏi lại hoặc chậm nói, thay vì chờ xem trẻ có tự cải thiện không

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Tai Mũi Họng khi trẻ nghẹt mũi kéo dài, ngủ ngáy thường xuyên, thở bằng miệng, viêm tai giữa tái phát, hoặc nghe kém. Cần đi khám ngay khi có cơn ngừng thở khi ngủ, khi trẻ thở co kéo lồng ngực, và khi triệu chứng chỉ ở một bên mũi.

Bác sĩ nội soi vòm họng qua đường mũi để nhìn trực tiếp khối VA và đánh giá mức che lấp cửa mũi sau — đây là cách đánh giá chính xác nhất và thực hiện nhanh. Đo nhĩ lượng và đo thính lực được chỉ định khi nghi có dịch trong tai giữa. Với trẻ có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ, bác sĩ có thể đề nghị thăm dò giấc ngủ.

Chỉ định can thiệp nạo VA không dựa vào kích thước đơn thuần mà dựa vào hậu quả thực tế: ngưng thở khi ngủ, viêm tai giữa ứ dịch kéo dài gây nghe kém, hoặc viêm tái phát nhiều đợt trong năm. Bác sĩ sẽ giải thích rõ các mốc này, và nhiều trẻ chỉ cần điều trị nội khoa cùng thời gian vì VA teo dần theo tuổi.